De camcorder als aanklager

Camera’s kunnen een krachtig wapen zijn in de strijd tegen onrecht. Beelden van wantoestanden en mensenrechtenschendingen maken van ons directe ooggetuigen. De organisatie Witness biedt een tegenlicht en roept ons ter verantwoording.

door Suzanne Rademaker

Het is natuurlijk niet zo dat de reguliere media nooit aandacht besteden aan mensenrechtenschendingen en andere menselijke drama’s. Toch zijn er veel dringende kwesties die stelselmatig overgeslagen worden, of waarbij sprake is van subjectieve berichtgeving. Veelal verdwijnen deze onderwerpen na verloop van tijd stilletjes van de agenda, omdat er ergens anders wat interessanters gebeurt. Extra! wil die mediawerking blootleggen en aandacht vragen voor het ‘verzwegen’ leed in de wereld.

De internationale non-profitorganisatie Witness strijdt op mondiaal niveau tegen eenzijdige berichtgeving, en probeert mensenrechtenschendingen en andere vormen van onrecht bestraft te krijgen. Ze doet dit door lokale activisten camera’s te verschaffen. Het gedocumenteerde beeldmateriaal wordt gebruikt als bewijsmateriaal in strafzaken, en wordt soms - als het lukt om het vertoond te krijgen - gebruikt door reguliere media. Zodoende wordt eenzijdige berichtgeving tegengegaan en de publieke opinie beïnvloed.

Witness  werd in 1992 opgericht door popster Peter Gabriel, in samenwerking met de Reebok Human Rights Foundation en The Lawyers Committee for Human Rights. Gabriel zegt het idee voor Witness gekregen te hebben in 1988, tijdens een wereldtournee die gesponsord werd door Amnesty International. ‘Ik ontmoette, voor het eerst, vele slachtoffers van mensenrechtenschendingen. Er waren mensen die onder allerlei vormen van marteling hadden geleden, die familie en geliefden voor hun ogen vermoord hadden zien worden en velen wiens familieleden gewoon “verdwenen” waren. Ik was geschokt door alles wat ik hoorde, maar net zo geschokt toen ik ontdekte hoe vaak de overtreders vervolging ontliepen en hun wandaden succesvol onder het kleed veegden. Alhoewel er vaak geschreven rapporten gepubliceerd werden, leken die vaak krachteloos. Gerechtigheid bleef uit en vele activisten en slachtoffers bleven erg geïsoleerd.’

 Gabriel kwam zodoende op het idee om activisten (lokale groepen die door Witness aangeduid worden als partners) met camera’s te bewapenen om mishandelingen en andere mensenrechtenschendingen op video vast te leggen. Pas in 1991 echter kreeg hij geld los voor het project, na het alom bekende Rodney King incident. Het amateur-videomateriaal waarop te zien was hoe King in Los Angeles in elkaar werd geslagen door vier politiemannen liet de kracht van camcorder-materiaal zien; de kracht om dingen op de agenda te krijgen en de publieke opinie te beïnvloeden. In heel Amerika - en in een groot deel van de rest van de wereld - was de ‘Rodney King beating’ het gesprek van de dag. Veel mensen bleken opeens bereid in actie te komen en de Reebok Foundation schonk Witness geld om haar projecten op te starten.

Binnen een paar jaar werd echter duidelijk dat alleen camera’s verstrekken niet genoeg was. De activisten moesten ook leren met de camera om te gaan en het materiaal goed te monteren, om een breed effect teweeg te brengen. Witness directeur Gillian Caldwell zegt hierover: ‘Ik denk dat het Rodney King-voorbeeld de mythe voortbracht dat amateur- videobeelden over de hele wereld op televisie zouden verschijnen en het debat radicaal zouden beïnvloeden. Maar door de sensatiezucht van de televisiemedia en de begrensde concentratie van het publiek (dankzij de zapcultuur - SR) bleek dat het meeste materiaal dat onze partners filmden geen internationaal publiek kon vinden en boeien.’ Sinds 1996 is Witness dan ook een volledige serviceorganisatie voor haar partners. Ze leveren niet alleen de camera’s maar geven ook training en assistentie bij het monteren en het maken van doelgerichte plannen om het materiaal vertoond te krijgen bij een internationaal publiek, als televisiedocumentaire of als streaming video op de Witness-website.

           

Onrechtmatig

Twee bijzonder krachtige voorbeelden van de activiteiten van Witness zijn de documentaires Rule of the Gun in Sugarland en Books not Bars. Beide films hebben, zoals de meeste Witness producties, een internationaal publiek bereikt via de website en internationale (film)festivals. Zo hebben ze daadwerkelijk een noemenswaardige, positieve invloed gehad op de kwesties die ze aankaarten.

Rule of the Gun (2001) is geheel gefilmd en geproduceerd in de Filippijnen door Witness-partner Joey Lozano in samenwerking met NAKAMATA: een coalitie van landloze boeren op het Filippijnse eiland Mindanao. Deze inheemse boeren plegen vreedzaam en legaal verzet tegen de onrechtmatige bezetters van hun land, dat ze van hun voorvaderen erfden. De video documenteert een periode van drie maanden waarin drie inheemse leiders vermoord werden, boeren werden aangevallen en een dorp met de grond gelijk werd gemaakt. Politie en regering deden niets, maar Lozano en NAKAMATA documenteerden, verzamelden bewijs en namen interviews af op de plaats van de misdaad.

Rule of the Gun in Sugarland werd vertoond in een belangrijke Filippijnse actualiteitenrubriek. Én er kwam een nationaal onderzoek tot stand onder druk van het publiek, dat in de documentaire aangemoedigd werd om de Filippijnse autoriteiten aan te schrijven en ze dringend te verzoeken de moorden te onderzoeken en NAKAMATA te beschermen. De briefcampagne en het materiaal van Witness dat aan het Nationaal Onderzoeks Bureau werd geleverd, leidden uiteindelijk tot een aanklacht tegen de verdachten van de moorden op de drie boerenleiders.

Books Not Bars (2001) gaat over een beweging geleid door jonge, gekleurde Amerikanen uit achterstandsbuurten die vechten tegen de Amerikaanse gevangenisindustrie. De documentaire laat zien hoe de gekleurde (voornamelijk zwarte en Latino) jeugd in grote mate gecriminaliseerd wordt, en vraagt aandacht voor de continu stijgende uitgaven voor het gevangeniswezen, terwijl op onderwijs alleen maar bezuinigd wordt. Jonge activisten dagen het publiek uit om na te denken over alternatieven voor detentie, en tonen dat er veel misvattingen bestaan over de misdaadcijfers onder jongeren. Deze zijn veel lager dan de gemiddelde Amerikaan aanneemt.

Indrukwekkend

Ook in Nederland werden de documentaires vertoond: op het Next 5 Minutes-festival in Amsterdam. Rule of the Gun liet een ontluisterende indruk achter door de manier waarop de gruweldaden tegen de inheemse bevolking in beeld waren gebracht. Voordat de documentaire begon, waarschuwde een medewerker van Witness voor de inhoud, die niet geschikt zou zijn voor mensen met tere magen. ‘Maar’, zei hij heel terecht, ‘we kunnen en moeten onze ogen niet voor deze feiten sluiten. Als je alleen maar verslagen en rapporten over dit soort wandaden leest, bestaat de mogelijkheid nog om je af te vragen of het allemaal wel zo erg is. Of er misschien niet een klein beetje overdreven wordt. Als je het voor je ogen ziet gebeuren, bestaat die mogelijkheid absoluut niet meer.’

Meteen werd de toegevoegde waarde van Witness ons letterlijk pijnlijk duidelijk gemaakt. In de film is onder andere te zien hoe een activist van NAKAMATA neergeschoten wordt. Geen aanzwellende muziek en slowmotion shots, geen gechoreografeerd bloedblad. Simpelweg een kogelgat waar het bloed uitgutst. De naakte, gruwelijke, onomstotelijk bewezen waarheid. De mogelijkheid om het als minder af te doen bestaat niet meer na het zien van deze beelden. Helemaal niet als we te horen krijgen dat het slachtoffer overleden is. Een vreselijke gebeurtenis, waar wij op dat moment allemaal getuige van waren. Er is geen enkel excuus meer om geen actie te ondernemen.

Ook Books not Bars is heel indrukwekkend, maar op een andere manier. We zijn getuige van de kansloze positie waarin een groot deel van Amerika’s jeugd verkeert en de manier waarop deze jongeren gecriminaliseerd worden. In de film zien we hoe een muur gebouwd wordt met daarop de portretten van alle buurtbewoners die in de gevangenis terecht zijn gekomen. Een buurtbewoner vertelt bij elk portret waar de persoon op de foto voor vastzat en wat er van hem of haar geworden is. De daders blijken vaak lange straffen opgelegd te krijgen voor kleine vergrijpen. Vergrijpen die ook nog eens uit noodzaak gepleegd worden, vanwege de kansloze positie van de plegers. Een aantal mensen op de muur leeft niet meer. De meeste van hen zijn een gewelddadige dood gestorven. Slechts een heel klein gedeelte van de jongeren weet aan hun noodlot te ontsnappen. De gevangenis en/of de dood, het lijkt een onvermijdelijk lot, simpelweg omdat de jongeren op de verkeerde plaats en met de verkeerde kleur geboren zijn. Ze zijn schuldig tot onomstotelijke onschuld is bewezen. Dit is ook niet zo heel vreemd, in een land waar de uitgaven voor het gevangeniswezen de pan uitrijzen. Gevangenissen zijn in Amerika op korte termijn nu eenmaal winstgevender dan scholen, omdat de gevangenen gratis arbeid verschaffen. Dat is blijkbaar belangrijker dan zorgen dat de jeugd een goede opleiding krijgt, zodat ze op langere termijn als volwaardig lid van de samenleving hun steentje kunnen bijdragen.

Documentairemaker Peter Wintonick heeft zich ook met Witness beziggehouden. Op het afgelopen IDFA was zijn documentaire Seeing is Believing te zien, die onder andere over Witness gaat (zie het interview met Wintonick in Extra! nr. 24). Rode draad in deze documentaire is het verhaal van Joey Lozano en NAKAMATA. Seeing is Believing volgt Lozano vanaf het moment dat hij NAKAMATA de camera’s geeft. De film onderzoekt verder op grotere schaal de politieke en sociale consequenties van handycams en andere nieuwe communicatietechnologieën die gebruikt worden door mensenrechtenactivisten en onderzoekers van oorlogsmisdaden. De documentaire is een sterk portret van de kracht van doe-het-zelf filmmaken.

Dankzij Witness wordt steeds moeilijker om te zeggen: ‘Ik heb het niet geweten.’
Revolutie

Dat Witness werkt, blijkt uit de tot nu toe behaalde successen. Rule of the Gun leidde tot een drietal processen, die anders waarschijnlijk nooit plaats hadden gevonden. De activisten van Books not Bars wisten de bouw van nog een (mega)gevangenis tegen te houden. In Mexico werd een debat aangezwengeld over de mensonterende omstandigheden in psychiatrische inrichtingen. Een door Witness mogelijk gemaakte video van partner Mental Disability Rights International (MDRI) werd getoond aan de American States Inter-American Commission on Human Rights, die de kwestie vervolgens in haar jaarlijkse rapport opnam. Tot dan toe had de mensenrechtencommissie als enig visueel bewijs af en toe een Powerpoint-presentatie gezien. Door uitgebreide media aandacht (mede bewerkstelligd door Witness) en internationale pressie besloot de Mexicaanse regering het psychiatrische gezondheidszorgsysteem te hervormen en een van de instellingen - waar de omstandigheden het ernstigst waren - te sluiten.

Het is helaas niet zo dat Witness een revolutie gestart heeft; dat dit soort amateurbeelden nu overal ter wereld in het nieuws zijn en voor grote opschudding zorgen. Was het maar waar. Maar het is een goed begin. Witness zorgt ervoor dat het steeds moeilijker wordt om onze ogen te sluiten. Om te kunnen zeggen: ‘Ik heb het niet geweten.’ Dat geldt zowel voor politici en machtige multinationals als voor ons, de ‘gewone mensen’, die al zappende misschien wat Witness-beelden tegenkomen op tv. Er worden successen geboekt, hoe klein ook. En dat is een hart onder de riem van velen.

Bronnen:
www.witness.org
www.lchr.org
www.changemakers.net
www.econsultancy.com


Terug