De dood van Auntie Beeb

De Britse regering wil de BBC te ontmantelen in vier onderdelen en een toezichthouder aanstellen. Aanleiding is de kritiek in het Hutton Rapport naar de handelswijze van de omroep, liefkozend ‘Auntie Beeb’ genoemd, rond de zelfmoord van wapeninspecteur David Kelly. De affaire heeft mogelijk verstrekkende gevolgen voor de onafhankelijkheid van de BBC.

door Patrick van der Mee

Op de fatale morgen, tijdens het BBC Radio 4 ochtendprogramma de Today Show, zou er tijdens de eerste uitzending om 6.07 uur geopend worden met het belangrijkste nieuws van die dag. En aangezien de oorlog in Irak op die 29e mei nog steeds het nieuws beheerste, was een gesprek met BBC defensiejournalist Andrew Gilligan niet meer dan normaal. Maar wat hij beweerde was dat niet. Volgens Gilligans anonieme bron had de Britse regering het dossier, met daarin de claim van de inlichtingendiensten dat Saddam Hoessein binnen 45 minuten chemische en biologische wapens kon inzetten, waarschijnlijk bewust aangedikt om meer steun voor de oorlog te krijgen.

Het venijn zat hem in de woorden ‘waarschijnlijk bewust’ die Gilligan gebruikte aan het begin van die ochtend. In latere verslagen diezelfde ochtend gebruikte hij de woorden niet meer, omdat hij wist dat hij de woorden niet letterlijk kon toeschrijven aan zijn anonieme bron. Toen even later het Britse ministerie van Defensie de naam van oud-wapeninspecteur en adviseur van de regering David Kelly lekte als waarschijnlijke bron van de bewering van Gilligan, was het hek van de dam. Kelly, opgejaagd door de Britse pers en al eerder hard aangevallen door een parlementaire commissie die de ’45 minute claim’ onderzocht, sneed zijn pols door in een weiland en stierf.

Hutton

Onderzoeksrechter Lord Hutton werd vervolgens gevraagd om een onderzoek in te stellen naar de handelswijze van de Britse regering en de BBC. Wat was er misgegaan dat Kelly geen andere uitweg meer zag dan zichzelf van het leven te beroven. Wie had de grootste fouten begaan. Wie was de schuldige. Lord Hutton kwam in zijn rapport met een buitengewoon harde veroordeling van de BBC en Gilligan.

Volgens Hutton, die duidelijk aangaf geen onderzoek te hebben gedaan naar of de 45 minuten claim nu klopt of niet, hadden Gilligan en de BBC grove fouten begaan. Gilligans aanval op de overheid was ongefundeerd en beschadigde de integriteit van de Britse regering en de veiligheidscommissie. De 45 minuten claim was afkomstig van de inlichtingendiensten en werd door de regering terecht geloofwaardig geacht. En ook de journalistieke opzet binnen de BBC had gefaald, aldus Hutton. Verder had de eindredactie gefaald door niet te weten wat Gilligan precies ging zeggen in de uitzending, bijvoorbeeld door een script in te zien. De BBC heeft ook gefaald door niet eerst de aantekeningen die Gilligan (want het gesprek was niet opgenomen) had gemaakt, te controleren.

Onafhankelijkheid

Maar kan en moet een eindredactie voor een uitzending altijd weten wat een journalist gaat zeggen of niet? En is dat bevorderlijk voor de onafhankelijkheid van de journalistiek van een programma? Ondanks het aftreden van de verantwoordelijken bij de BBC is niet iedereen het hiermee eens. Volgens BBC mediacorrespondent Nick Higham zijn er fouten gemaakt, maar lag dat niet aan het falen van de BBC zelf.

Zo vindt Higham dat de eindredactionele fout vooral lag in het onderkennen van het effect dat de woorden van Gilligan zouden hebben, niet zozeer in wat hij zei op dat moment. Had de eindredactie het effect onderkend, dan zou er eerst meer onderzoek zijn gedaan en met meer mensen zijn gepraat om de bewering te verifiëren. En denkt hij dat het niet is wat Gilligan in eerste instantie wilde gaan zeggen, maar dat het tijdens het gesprek ertussendoor glipte. ‘Dat is ook de fout van het Hutton rapport, dat het zich volledig focust op de opmerking van Gilligan om 6.07 uur, maar dat deze daarna nooit meer herhaald is.´

Daarnaast denkt Higham dat het ook een fout is geweest Gilligan neer te zetten op de plaats waar hij nu zat. ‘Gilligan werd gehaald om scoops te scoren. De BBC heeft altijd journalisten gehad speciaal voor onthullingen, onderzoeksjournalistiek en exclusieve verhalen. Het probleem was dat Gilligan bij een dagelijks nieuwsprogramma werkte (Today Show, red.) en hij elke dag onder druk stond om met iets nieuws te komen. ´Er was zelden tijd of geld om alles goed te checken en te dubbel-checken, zoals dat bij een documentaire of programma met een langere deadline wel gebeurt. Als er binnen de BBC iets moet verbeteren, dan is het wel om dat laatste aan te passen zodat een fout als die door Gilligan gemaakt is nooit meer kan voorkomen.’

 

Kritiekpunten

Om dat te bereiken heeft de BBC onlangs een commissie van zes mensen aangesteld om de aanbevelingen en kritiekpunten van Lord Hutton te bekijken en eventueel om te zetten naar nieuwe eindredactionele procedures. Maar wat kunnen de gevaren zijn van de voorstellen van Hutton voor de omroep en heeft de commissie zin?

Allereerst is er het gevaar voor een bange BBC. Als de omroep elke reportage, en zelfs elk woord moet gaan checken wat de gevolgen kunnen zijn, is het einde zoek. De BBC zal dan geneigd zijn de minder ingewikkelde of politiek gevoelige verhalen te laten liggen, en niet meer de soms erg belangrijke klokkenluiders aan het woord te laten. En dat is wat er dreigt te gebeuren. Op de dag van zijn aantreden probeerde Mark Byford, de nieuwe Director General van de BBC deze angst weg te nemen door te zeggen dat ‘de nadruk van hervormingen bij journalisten vooral moet liggen in hoe het verhaal gebracht wordt in plaats van welk verhaal gebracht wordt.’ Maar de journalisten zelf plegen wel zelfcensuur, en kijken wel uit voor ze aan een verhaal als dat van Gilligan beginnen, omdat de vrees er goed in zit.

Daarnaast dreigt de BBC haar onafhankelijkheid te verliezen. De Britse regering ruikt bloed en dreigt de macht over te nemen bij de BBC. Een intern onderzoek is niet genoeg. De BBC moet weer een staatsomroep worden in de slechte zin van het woord. Vorige week kwam de Sunday Times met een verhaal waaruit blijkt dat de Britse regering overweegt de BBC op te breken en de onafhankelijke status van de omroep op te heffen als gevolg van de ruzie tussen de BBC en de regering Blair. De BBC zou dan opgebroken worden in vier regionale omroepen voor Engeland, Schotland, Wales en Noord-Ierland. De raad van bestuur van de omroep zou niet langer verantwoordelijk zijn voor de onafhankelijkheid van de BBC. Nog storender zou worden dat de BBC gecontroleerd zou gaan worden door de nieuwe media-waakhond van de overheid, Ofcom.

Het gevaar is dat, hoe ver de BBC zelf ook wil gaan in het hervormen van de eigen werkwijze, het uiteindelijk voor de regering Blair, gesterkt door het Hutton Rapport, nooit genoeg zal zijn.

Toekomst

Volgens de nieuwe baas Byford moet de BBC proberen het vertrouwen van het publiek te herwinnen en weer rust en stabiliteit te brengen in de organisatie. Maar waar de regering Blair victorie kraait is het Britse publiek niet overtuigd van de ongeloofwaardigheid van de BBC. Uit verschillende steekproeven in onder anderen de Guardian en de Times na het Hutton Rapport bleek dat het vertrouwen in de BBC vele malen hoger is dan hun vertrouwen in de regering Blair. De BBC wordt daarnaast ook gesteund door de Britse journalistenvakbond en andere Britse media, voor wie het twijfelachtige handelen van de Britse regering en de aantasting van onafhankelijkheid uiteindelijk ook grote gevolgen kunnen hebben.

Ondanks deze steun lijkt de BBC de ingeslagen weg van de regering niet meer te kunnen stoppen. Eens in de zoveel jaar wordt er gekeken naar hoe de toekomst van de BBC eruit moet gaan zien. Een volgende evaluatie was al gepland voor 2006, maar wordt nu waarschijnlijk vervroegd. En door het opstappen van de top van de omroep en de openlijke excuses van Mark Byford voor de fouten die gemaakt zijn, is de zaak er voor de BBC ook niet sterker op geworden. Feller verzet tegen de Britse regering en haar plannen zou de omroep hebben gesierd.



Terug