De Volkskrant wil van zijn wijsvingertje af

In zijn proefschrift ´De koers van de krant´ beschrijft Sierk Ybema de veranderingen die zich eind jaren negentig hebben voorgedaan bij Trouw en de Volkskrant. Is een vermanend wijsvingertje nog van deze tijd? Over zelfkritiek als zelfvoldaanheid en het afschudden van je suffe, christelijke imago.

door Eddie Nieuwenhuizen

Voor journalisten is het de afgelopen decennia steeds moeilijker om aan te geven wat de identiteit van hun krant is. Ontzuiling heeft ervoor gezorgd dat kranten die voorheen waren verankerd in een maatschappelijke levensbeschouwing zijn losgeslagen. De links-rechtstegenstelling die na de verzuiling is opgekomen, is ondertussen ook behoorlijk vervaagd. Je zou het bijna vergeten, maar de Volkskrant heeft zijn oorsprong in de rooms-katholieke arbeidersbeweging en was in de jaren zestig en zeventig het lijfblad van links, actievoerend Nederland.

Trouw heeft zijn wortels in de antirevolutionaire zuil. De krant heeft zijn protestants-christelijke signatuur nooit in zijn geheel van zich afgeschud. De jaren negentig bracht verzakelijking en ontideologisering, voor beide kranten heeft dit gevolgen. Juist in tijden waarin identiteiten vervagen, spreekt men meer over de eigen identiteit. Tegelijkertijd maken de redacties zich zorgen over het imago van hun krant, over het beeld dat de buitenwacht heeft. Ybema´s studie richt zich op de discussies die in 1997 en 1998 binnen beide kranten werden gevoerd over identiteit en imago

Geweldsexplosie
Op zondag 23 maart 1997 stierf een Ajax-aanhanger tijdens de veldslag tussen fans van Feyenoord en Ajax op een grasveld bij Beverwijk. Die maandag worden de voorpagina’s van alle landelijke dagbladen gedomineerd door deze gebeurtenis. Dinsdag openen de kranten met vervolgberichten over de justitiële aanpak. Trouw plaatst linksboven een éénkolomsberichtje van het ANP, "Justitie belooft nieuwe aanpak voetbalgeweld". Daarnaast staat, over zeven kolommen uitgesmeerd, een artikel van de kerkredactie waarin een theoloog, godsdienstsocioloog en een filosoof de maatschappelijke betekenis van de geweldsexplosie in Beverwijk proberen te duiden.

Over dit artikel ontstaat er een felle discussie binnen de redactie tussen de voorstanders van een sterke levensbeschouwelijke profilering aan de ene kant en de voorstanders van een primair op nieuws gerichte aanpak aan de andere kant. De laatsten kanten zich tegen het artikel, dat geplaatst wordt op een moment waarop Trouw steeds meer waardering krijgt voor haar gedegen en zakelijke berichtgeving. Zij willen af van het imago van Trouw als suffe, christelijke krant, waarin levensbeschouwelijke vraagstukken domineren en theologen en dominees de boventoon voeren.

De voorstanders van een levensbeschouwelijke profilering vonden het juist een interessant artikel, waarmee Trouw zich onderscheidt van de andere landelijke dagbladen. De strijd om dit artikel staat symbool voor de tegenstelling tussen de nieuwsgerichte journalisten en de levensbeschouwelijke journalisten. Een tegenstelling die vaker aan de oppervlakte komt.

Complicerende factoren bij dit conflict zijn de band met het verleden en het lezerspubliek. Trouw is van oorsprong een christelijke krant met veel aandacht voor levensbeschouwelijke zaken. Veel redacteuren willen deze traditie behouden. Voorts is er bij Trouw sprake van een kloof tussen redactie en lezerspubliek. De redactie is vrij jong en het lezerspubliek is vrij oud. Veel Trouw-redacteuren hebben hetzelfde beeld van de Trouw-lezer dat de buitenwacht ook heeft: degelijk, gezagsgetrouw, conservatief en kerkelijk.

Dit beeld wordt nog eens bevestigd door een enquête waarin 73 procent van de lezers aangaf dat Trouw verbonden moet blijven met kerkelijke instituties. De door Trouw ingezette koers naar een nieuwe identiteit laat zich het best karaktiseren als een voorzichtig laveren tussen levensbeschouwelijke traditie en nieuwsgerichte vernieuwing. Tegelijkertijd probeert de redactie het imago af te schudden van een brave, burgerlijke krant.

wijvingertje
De hoofdredactie van de Volksrant heeft in 1998 de weg ingeslagen van ontideologisering, verleuking en verzakelijking. Zij wil af van het imago van de Volkskrant als zure, linkse, dogmatische, voorspelbare krant met het eeuwige wijsvingertje. Met name de jonge journalisten steunen de hoofdredactie. Zij willen af van de getuigenisjournalistiek en zijn voorstander van een professionele, afstandelijke houding. Voor hen geen ideologische betrokkenheid. Zij hebben wel problemen met de leukigheid die professionele journalistiek in de weg kan staan. Eén journalist bijvoorbeeld vindt het overdreven dat Máxima in één week tijd driemaal op de voorpagina verschijnt.

"De hoofdredactie van de Volksrant heeft de weg ingeslagen van ontideologisering, verleuking en verzakelijking"

Ook de oudere journalisten zijn er van overtuigd dat de Volkskrant van koers moet veranderen. Niet alle journalisten vinden dat in alle opzichten een goede ontwikkeling. Mirjam Schöttelndreier vindt bijvoorbeeld dat het taboe op ideologisch geïnspireerde journalistiek vaak tot niksigheid leidt. Zij maakt een vergelijking met de Evangelische Omroep. In de EO herkent zij de ideologische bevlogenheid van de Volkskrant uit de jaren zeventig en tachtig. Door deze bevlogenheid benaderen journalisten van de EO bepaalde onderwerpen, zoals abortus, op een wijze die ook zorgt voor goede en kritische journalistiek.

"Journalisten van de EO benaderen bepaalde onderwerpen, zoals abortus, op een wijze die ook zorgt voor goede en kritische journalistiek"

In het debat over de te volgen koers lopen dus twee vertogen door elkaar heen. Het vertoog van de hoofdredactie dat zich afzet tegen het dogmatisme en moralisme uit het recente verleden en de krant luchtiger en informatiever wil maken. En het vertoog van de oude garde die, hoewel overtuigd van de noodzaak van een koerswijziging, niet enthousiast is over de ingezette koers en vindt dat de linkse identiteit van de Volkskrant niet te veel mag verwateren. Zij hebben problemen met de opleuking en de vervlakking van de Volkskrant. De kritisch functie van de krant mag volgens hen niet uit het oog worden verloren. Al met al zorgt deze richtingenstrijd voor nogal wat verwarring op de redactie van de Volkskrant.

Voorts komt uit deze studie naar voren dat de meeste redacteuren van de Volkskrant heel kritisch zijn over hun krant. Ybema weet een leuke draai te geven aan deze kritische houding. Volgens hem getuigt de kritische zelfreflectie van de redacteuren van twijfel en jaloezie tegenover de concurrenten, maar deze zelfkritiek is tegelijk een subtiele vorm van zelfverheffing. De kritiek bewijst immers dat de standaarden hoog liggen, dat men strenge eisen stelt en dat de redactie ernaar streeft om de beste krant van Nederland te maken. Het uiten van kritiek staat voor kwaliteit, denken de redacteuren van de Volkskrant, maar is ook een teken van zelfvoldaanheid.


Verleuking
Ybema probeert de discussies die binnen de Trouw en de Volkskrant worden gevoerd over de identiteit van de krant te plaatsen binnen een theoretisch kader. Daarbij wordt nogal wat literatuur aangehaald over identiteit en identiteitsvorming. Dit zorgt voor wat taaie kost zoals dat schijnt te horen bij proefschriften. De vertogen over identiteit in beide kranten worden in tijdsperspectief geplaatst. De hoofdredactie van de Volkskrant heeft het stigma van zure, dogmatische krant zo geïnternaliseerd dat dit in zijn geheel wordt geprojecteerd op het verleden, waarmee men vervolgens wil breken. Door het verleden zo afschrikwekkend voor te stellen, wordt een nieuwe koers gericht op verleuking welhaast noodzakelijk. Tegenstanders van de nieuwe koers herwaarderen het linkse verleden van de Volkskrant om zo deze verleuking een halt toe te roepen. Bij de identiteitsdiscussies binnen de Volkskrant speelt het verleden dus een belangrijke rol.

Bij de redactie van Trouw is dat veel minder het geval. De jonge redacteuren willen af van het suffe christelijke imago, maar er bestaat geen verlangen om radicaal met het verleden te breken en het levensbeschouwelijke karakter van de krant onder te laten gaan. Bij Trouw bepaalt de traditie van de krant veel meer de koers van de krant dan bij de Volkskrant, en daardoor praat men paradoxaal genoeg minder over het verleden.

Sierk Ybema, De koers van de krant : Vertogen over identiteit bij Trouw en de Volkskrant
Proefschrift Vrije Universiteit Amsterdam, 2003


Terug