Revolutie uit bittere noodzaak

Pas tien jaar geleden werden bivakmutsen uitsluitend geassocieerd met stenengooiende krakers en bankrovers. Van "Chiapas" had niemand nog gehoord. De succesvolle opstand van de Zapatistas, die het begin inluidde van de moderne antiglobaliseringsbeweging, heeft dat voorgoed veranderd. Terugblik op een decennium revolutie..

door Kees Stad

Januari 1994 brak aan met vreemde berichten uit Mexico. In de meest zuidelijke provincie, Chiapas, waren massaal steden bezet door gewapende indianen. Al snel kwamen de eerste beelden de huiskamers binnen, die de opmerkelijke berichten bevestigden. Klaarblijkelijk waren er geen militairen of politieagenten in de steden, want de opstandelingen gaven op straat rustig interviews aan de cameraploegen die er wél waren. Ze waren steevast gemaskerd en legden uit dat ze het EZLN vormden, het Zapatistische Leger voor Nationale Bevrijding

De indianen hadden naar de wapens gegrepen omdat op die dag het NAFTA-vrijhandelsverdrag tussen de VS, Canada en Mexico in werking trad. Volgens dat verdrag kwam er onder meer een einde aan artikel 27 van de grondwet dat voorzag in het recht op collectief grondbeheer. Dat verdrag zou de arme keuterboeren wegvagen; daarom hadden ze besloten zich met hand en tand te verzetten. Pas na een paar dagen was de Mexicaanse regering van de verbazing hersteld en rukte het leger uit.

De guerrillero’s trokken zich terug uit de grootste stad van de deelstaat, San Cristóbal de las Casas, maar elders werd hevige strijd geleverd. Na tien dagen oorlog en meer dan honderd doden, besloot de Mexicaanse regering tot een staakt-het-vuren. Ondertussen waren in Mexico Stad en andere steden, en in het buitenland, tienduizenden mensen de straat op gekomen om solidariteit met de opstandelingen te betuigen. Het was het begin van slepende onderhandelingen die spectaculaire scènes zouden opleveren.

Marcos
Binnen een paar uur na het begin van de opstand duikt de man op die sindsdien als woordvoerder wereldberoemd is geworden: subcommandant Marcos. In ontelbare interviews heeft hij uit de doeken gedaan waar het de Zapatistas om gaat. Ze vormen weliswaar een leger, maar willen eigenlijk helemaal niet vechten. Hun doel is niet om de macht te veroveren, zoals andere verzetsorganisaties in Midden-Amerika wilden. De Zapatistas kwamen in opstand uit bittere noodzaak, omdat er geen andere middelen meer leken te zijn. Ze willen slechts de ruimte veroveren waarin mensen zélf kunnen bepalen hoe hun leven er uit ziet. "Eigenlijk willen we onszelf het liefst zo snel mogelijk overbodig verklaren."

Marcos legt in interviews uit dat hij en zijn medeaanvoerders van het EZLN aanvankelijk weinig zagen in een gewapende opstand. Verzetsbewegingen in naburige landen hadden dat immers in de jaren zeventig en tachtig geprobeerd en zagen zich na jaren strijd en tienduizenden doden gedwongen om op z’n best smadelijke vredesakkoorden te tekenen.

De bewoners van Chiapas hadden echter besloten dat er geen andere weg was. De overkoepelende ‘klandestiene revolutionaire raad van inheemse gemeenschappen’, waarin vertegenwoordigers van alle dorpen zitten, vormt het daadwerkelijke bestuur van het EZLN (vandaar dat ‘sub’ in de rang van Marcos). En zij hadden besloten dat het tijd was om zich met alle middelen te verzetten. "Als NAFTA zijn gang gaat, zijn we sowieso verloren, dus kunnen we beter strijdend sterven."

Marcos toont zich een geniale woordvoerder, die een taal gebruikt die in niets lijkt op het ronkende politieke jargon, en daardoor tot ver buiten Mexico ongekende populariteit ontketent. Tienduizenden mensen stromen de straten op en adopteren de gezamenlijke leus "Todos Somos Marcos" ("We Zijn Allen Marcos"). Kenmerkend voor zijn uitspraken is een grote mate van bescheidenheid en eerlijkheid. Zo benadrukt Marcos dat ze eigenlijk niet goed wisten waar ze aan begonnen toen ze besloten de opstand te starten en voortdurend hebben moeten improviseren. Daarnaast wordt verklaard, wat allerminst gebruikelijk is in revolutionaire kringen, dat ze ook geen afgeronde blauwdruk bezitten voor een alternatief systeem. "We gaan gewoon op pad en al wandelend vinden we oplossingen." Officiële manifesten zijn doorspekt van poëzie en sprookjes uit de inheemse traditie.

Bivakmuts
Toch winden de Zapatistas geen doekjes om hun kritiek op het heersende economische systeem: "Het neoliberalisme verandert de wereld in een supermarkt.7quot; Vanaf het begin hebben de Zapatistas vooropgesteld dat de hele wereld deel moet nemen aan de strijd tegen de heersende economische macht. Ze stellen daarom ook geen belang in eenzijdige solidariteit in de vorm van hulpprojecten. De beste vorm van solidariteit is om zelf de strijd tegen het neoliberalisme in je eigen gebied te beginnen.

Ook in de vorm onderscheidt de communicatie zich van de gangbare politieke praktijk. De bivakmuts wordt het handelsmerk van de Zapatistas. "We zetten deze maskers op zodat we zichtbaar worden" en "achter dit masker zit jij zelf" zijn enkele leuzen waarmee het anders zo bedreigende kledingstuk verklaard wordt. Marcos ontpopt zich tot een veelzijdig schrijver wiens woorden de hele wereld overgaan. In Mexico zelf is vooral dagblad La Jornada de spreekbuis. Marcos verzint een alter ego, het kevertje Durito, dat met gepeperde uitspraken de politieke omstandigheden relativeert en minstens zo populair wordt als de ‘sub’ zelf.

De meeste grote media zijn nauw verbonden met de politieke en economische elite van het land. De Zapatistas zijn echter te populair geworden om ze makkelijk zwart te maken. Marcos laat zich op tv interviewen door Andres Bustamente, een van de bekendste komieken van het land. Hoewel de welbespraakte intellectueel Marcos het boegbeeld van de Zapatistas vormt, moet gezegd worden dat ook andere commandantes bij toerbeurt aan het woord komen. Telkens als er een werkelijk belangrijk moment aanbreekt, bijvoorbeeld bij onderhandelingen of de mars op Mexico Stad, trekt Marcos zich terug om het podium over te laten aan de inheemse commandantes.

Intergalactisch
Na maanden van onderhandelen, onderbroken door het besluit van de Mexicaanse regering om toch weer de militaire aanval in te zetten, organiseren de Zapatistas in 1996 het eerst ‘intergalactische congres tegen het neoliberalisme en voor de mensheid’. Duizenden mensen uit veertig verschillende landen komen naar Chiapas om daar te vergaderen over internationale campagnes. Tegenwoordig zijn dat soort bijeenkomsten doodnormaal, maar in die tijd was het uniek. Dat initiatief en de bijeenkomsten die er op volgden, zijn cruciaal geweest voor het ontstaan van de moderne netwerken van globaliseringsactivisten.

In Mexico zelf organiseren de Zapatistas met hulp van allerlei basisbewegingen tot tweemaal toe een informeel referendum over de rechtvaardigheid van hun eisen waar miljoenen mensen aan deelnemen. Met die initiatieven vinden de Zapatistas steeds een antwoord op de militaire tactieken van de regering die gericht zijn op omsingeling en marginalisering van de opstandige beweging. Het resultaat is dat er een akkoord over vérgaande inheemse rechten wordt getekend met de regeringsdelegatie, het Akkoord van San Andrés. Omdat de regering vervolgens weigert het akkoord ook uit te voeren – en in tegenstelling juist meer militairen naar het gebied stuurt en doodseskaders aan het werk zet – besluiten de Zapatistas massaal naar Mexico Stad te trekken.

Begin 2001 - de regering wordt dan voor het eerst sinds zeventig jaar niet door de PRI gevormd maar door de zakenman Vicente Fox van de conservatieve partij PAN – trekt een spectaculaire karavaan, die door miljoenen mensen toegejuicht wordt, naar de hoofdstad. De Zapatistische commandantes spreken gemaskerd het congres toe, dat vervolgens met zichtbare tegenzin een sterk afgezwakte versie van de akkoorden goedkeurt. Volgens de Zapatistas is die ‘erger dan de bestaande wetgeving’. Ze trekken zich wederom terug op Autonoom Zapatistisch gebied en verklaren zich onafhankelijk van de federale regering. In Zapatistisch gebied worden vijf ‘Caracoles’ opgericht (‘slakken’) die als een soort alternatief bestuurscentrum fungeren en waar volgens de bewoners de Akkoorden van San Andrés wél geldig zijn.

Huzarenstukjes
Dat de Zapatistas het tien jaar uitgehouden hebben, is een kunststukje van de eerste orde. Toen het regeringsleger in de eerste dagen van de opstand met zijn hypermoderne wapenarsenaal oprukte, gaf niemand de Zapatistas veel kans om te overleven. Zelf hebben ze ook altijd benadrukt dat ze een zuiver militaire confrontatie nooit zouden kunnen winnen. Het feit dat burgers in Mexico en daarbuiten de straat opkwamen om solidariteit te betuigen, is minstens zo belangrijk geweest om de golf van repressie het hoofd te bieden. Maar die steun is natuurlijk ook het resultaat van de ondogmatische, flexibele en humorvolle opstelling van de Zapatistas, van hun slimme omgang met moderne communicatieapparatuur en het toen opkomende internet. Daarnaast blijkt het Zapatistische leger stevig verankerd onder inheemse bevolking: het resultaat van het tien jaar lang geduldig opbouwen van de verzetsorganisatie, die in 1983 begon.

Hun huzarenstukje is des te indrukwekkender als je beseft op welk moment ze tot de aanval overgingen. Begin 1994 was het hoogtepunt van neoliberaal triomfalisme. De Berlijnse Muur was gevallen en naburige verzetsbewegingen waren doodgebloed. Verzet tegen de oppermacht van het kapitalistische systeem en de mythologie van de ‘vrije markt’ leek zo hopeloos, dat velen er niet eens woorden voor konden vinden. Het heeft de Zapatistas er niet van weerhouden om het gewoon te doen. Vervolgens zijn ze van groot belang geweest bij het formuleren van kritiek op, en alternatieven voor, het heersende systeem. Bepaald verbazingwekkend is dat ze er in geslaagd zijn om als gewapende beweging wereldwijd de handen op elkaar te krijgen. Als je een tijdje rondsurft op internet zie je sites over de Zapatistas in zo’n beetje alle talen van de wereld.

Terwijl ze moesten zien te overleven hebben de Zapatistas zich ook nog toegelegd op het ontwikkelen van internationale verbanden. Hun intergalactische congressen vormden in feite het startpunt van de nu zo wijdvertakte netwerken van globaliseringsactivisten. Natuurlijk hebben ze dat niet in hun eentje gedaan. Ook andere bewegingen, zoals de beweging van landloze boeren in Brazilië, MST, en activisten tegen gentech uit India hebben een flinke steen bijgedragen. Maar de Zapatistas hebben ze wel bij elkaar gebracht. Als er één beweging is die verantwoordelijk geacht mag worden voor het slaan van een flinke bres in de arrogantie van de zakenmannen uit het rijke westen en hun regeringen, zijn het de Zapatistas.

Plan Pueblo Panama vormen, een gigantisch economisch ontwikkelingsplan van de Midden-Amerikaanse regeringen, dat desastreuze gevolgen zal hebben voor de bewoners en hun leefomgeving. Daarbij rekenen ze er nog steeds op dat ze die strijd niet alleen zullen hoeven te voeren.



Een selectie uit de vele websites over de Zapatistas:

www.globalinfo.nl en www.noticias.nl
Actuele berichtgeving in het Nederlands

www.ezln.org
De officiële website van het EZLN

flag.blackened.net/revolt/mexico/marcos_index.html
Bloemlezing van Engelse vertalingen van de geschriften van Marcos

www.globalinfo.nl/article/articleview/278/1/2/
Een Nederlandstalig stuk over de Caracoles

www.wombles.org.uk/files/zapatismo.pdf
De Italiaanse schrijversgroep Wu Ming schreef een interessant stuk over de mythevorming rond de Zapatistas

www.groundworknews.org/intl/Zapatistas2001.html
Over de akkoorden van San Andrés

dir.yahoo.com/Regional/Countries/Mexico/Government/Politics/Parties/Ejercito_Zapatista_de_Liberacion_Nacional__EZLN_/
Veel links naar Zapatistas-websites

www.eco.utexas.edu/faculty/Cleaver/zapsincyberfilm.html#Erica
Links naar kunst, films en plaatjes over de Zapatistas

www.albumzapatista.cjb.net/
Gratis foto’s van en over de Zapatistas

www.noticias.nl/prensa/zapata/solmex.htm
Het nuchtere Nederland is een slechte voedingsbodem gebleken voor literatuur van of over de Zapatistas. Boeken die overal op de wereld bestsellers waren, werden in Nederland niet eens uitgegeven. Wel heeft er de eerste jaren een actief Solidariteitscomite Mexico bestaan, dat in 1998 ophield te bestaan. Een archief is hier nog te vinden

www.asej.org/ACERCA/ppp/ppp.php
Veel informatie over het Plan Pueblo Panama

www.americaspolicy.org/pdf/series/02.ppp.sp.pdf
In dit pdf-dossier staat ook veel informatie en handige links

www.arts-history.mx/fmata/cementerio.html
Veel fotografen zijn zich te buiten gegaan aan het vastleggen van de opstand. Op deze site en prachtige fotoserie van Francisco Mata Rosas

www.fotoperiodismo.org/ en www.saladeprensa.org/galeria2.htm
Een van de beroemdste foto’s van de strijd in Chiapas laat zien hoe een stel indiaanse vrouwen militairen naar de hals vliegen



Terug