Media voor gefragmenteerde minderheden

De productie van het wereldnieuws komt in toenemende mate in handen van een kleine groep journalisten. Het nieuws van alternatieve nieuwsbronnen als Ravage en Indymedia dringt nauwelijks door tot de massamedia. Maar is dat wel zo'n probleem?

door Freek Kallenberg

Zoals alles is ook de nieuwsvoorziening de afgelopen jaren ten prooi gevallen aan de vrije markt. Nieuws is een massawaar waar flink aan wordt verdiend. Omdat door opeenvolgende fusiegolven het aantal uitgevers en persbureaus stevig is geslonken, komt de definitie van wat wel en geen nieuws is en hoe dat moet worden gepresenteerd meer en meer in handen van een geringe groep (Engelstalige) journalisten en redacteuren.

Dat de criteria die zij hanteren bij het al of niet berichten over een onderwerp ideologisch bepaald zijn, is inmiddels algemeen bekend. "Iedereen weet dat de nieuwsindustrie 'formeert'", schrijft media-activist Geert Lovink in zijn artikel De technologie van het nieuws. "Het voert de aandacht in een bepaalde richting."

Megafoon

De alternatieve media van de jaren '60 en '70 dachten dat je deze richting kon wijzigen door het bieden van 'alternatief nieuws'. Deze "positieve variant van het kankermodel", zoals het schrijverscollectief Bilwet het ooit omschreef, gaat er van uit dat op de lange termijn iedereen, hetzij via via, hetzij door de grote media, wel geïnformeerd zou worden over het issue dat wordt aangesneden.

Door dit megafoonmodel hebben bewegingen uit de jaren zestig en zeventig thema's als feminisme, de derde wereld en milieu op de politieke agenda weten te zetten. Professionalisering en marktconformisme hebben er echter toe geleid dat men van de alternatieve media overstapte naar de 'echte' media.

Inmiddels zijn deze bewegingsorganisaties en hun media een onlosmakelijk onderdeel geworden van het mediafabricageproces en de nieuwsindustrie. Ook hun specialisten bestoken de publieke opinie voortdurend met verhalen en beelden die de 'problematiek' in hapklare items samenvatten. Het publiek wordt vervolgens verzocht deze opinie middels een maandelijkse girale overschrijving te ondersteunen. Actieve deelname wordt niet op prijs gesteld. Dit alternatieve nieuws is een consumptiegoed als alle andere.

Onbetrouwbaar

De autonome bewegingen uit de jaren zeventig en tachtig hanteerden een heel ander model. Hun 'eigen' media leken misschien een voortzetting van de alternatieve media, maar zijn dit niet omdat het 'kankermodel' werd losgelaten. Het geloof in de hardhorende medeburger werd opgezegd en men ging zelf aan de slag. Niet de massamedia en het publiek maar 'de beweging' was nu de doelgroep.

Als hun berichtgeving al doordrong tot de massamedia was dit omdat geheime ontvreemde documenten openbaar werden gemaakt of ze meer wisten te melden over een 'illegale' actie die voor de nodige beroering had gezorgd. Voor de rest werden ze door de massamedia voornamelijk gezien als onbetrouwbare informatiebron omdat ze zich niet wensten te schikken in de journalistieke principes van hoor en wederhoor. Volgens de redacties van deze bewegingsbladen werden 'slachtoffers' van acties, zoals het bedrijfsleven en overheidsdiensten, echter al genoeg gehoord en nagepraat. Dat gingen ze niet nog eens over doen.

Eigen media wilden juist de actievoerders zelf aan het woord laten om hun kant van het verhaal te vertellen, het liefst zonder een professionele journalist als tussenpersoon. Iedereen kon gewoon het redactielokaal of de radiostudio binnenlopen om bericht te doen van een actie of om zijn of haar mening te verkondigen. Vrijwel elke stad had zijn eigen blad of vrije radiozender. Hoe minder media tussen zender en ontvanger, hoe beter, zo was en is de gedachte.

Minderheden

Pas toen 'de' beweging stokte en deze media hun lezers en luisteraars kwijt dreigden te raken, kwam het grote publiek weer in zicht. Pogingen in de jaren negentig om van deze restanten eigen bladen een 'alternatief' blad voor heel links te maken liepen echter op niks uit. De beoogde doelgroep bleek niet te bestaan.

De linkse beweging was uiteengevallen in duizend kleine groepjes en een nieuwe generatie activisten had geen behoefte aan theoretische discussies over de crisis van links. De grote verhalen over de onderdrukte massa die bevrijdt diende te worden, had plaatsgemaakt voor de lokale verhalen van de gefragmenteerde minderheden.

Deze minderheden wisten en weten vaak maar al te goed zelf met nieuwe media om te gaan en hebben geen landelijke overkoepelende spreekbuis en zelfs geen journalisten nodig. Met behulp van zines, video's, cd's en websites documenteren ze hun eigen leven en geven ze uitdrukking aan hun bestaan, acties, ideeën en verlangens.

De verbreiding van het internet gaf de aanhangers van het 'kankermodel' weer even hoop. De tactische do-it-youself media hebben een enorme impuls gekregen. Alternatieve nieuwssites als indymedia worden werkelijk overspoeld met geschreven verhalen en audio- en video-opnamen van acties en gebeurtenissen. En iedereen met een computer en een modum kan hiervan kennis nemen. Althans in theorie.

In de praktijk zijn het waarschijnlijk vooral de activisten zelf die deze websites bezoeken. De internationale persbureaus pikken het alternatieve nieuws nauwelijks op. "Integendeel", zegt Geert Lovink. "Meer en meer wordt het internet als betrouwbare informatiebron gemeden. In een atmosfeer van wederzijds wantrouwen, aangewakkerd door hackers, 'trolls' en quasi-subversieve ego kunstenaars, vervalt het internet tot een secundair schaduwmedium dat een geheel eigen werkelijkheid schept".

Communiceren

Het internet mag als massamedium mislukt zijn, als informeel, kleinschalig medium tussen individuen die geografisch ver van elkaar verwijderd zijn is het zonder meer geslaagd. Juist hierin ligt een aangrijpingspunt voor een werkelijk alternatieve nieuwsvoorziening. Hiervan is niet het informeren van de massa, maar het gesprek met de ander de belangrijkste inzet.

Sites als indymedia, maar ook een blad als Ravage dienen immers niet zozeer om te informeren, maar vooral om te communiceren. Ze informeren in de zin dat ze anderen op de hoogte brengen van acties en gebeurtenissen waar ze niet aan deel hebben genomen, maar nodigen hen tegelijkertijd uit om hieraan deel te nemen door zelf mee te doen aan een volgende actie, een actie te bedenken of zich te mengen in de discussie. Ze richten zich niet op de publieke opinie of het 'grote' publiek, maar staan wel voor iedereen open en overstijgen zo de eigen scene. Daarin schuilt hun toegevoegde waarde.



Terug