Schurkenstaat: Hoe recenseert men een kritisch boek?

Trouw was het enige Nederlandse dagblad dat een bespreking gaf van het boek Schurkenstaat van William Blum. Het werd onlangs vertaald en uitgegeven door Lemniscaat. Het verscheen in de kritische reeks waarin al diverse spraakmakende boeken zijn verschenen, waaronder de boeken van Naomi Klein en andere werken over het fenomeen globalisering. Het eerste dat opgemerkt dient te worden is dat de andere dagbladen niet de moeite hebben genomen om Schurkenstaat te bespreken. In het boek analyseert Blum “De buitenlandse politiek van de enige supermacht ter wereld,” zoals de ondertitel luidt en het gaat natuurlijk over de Verenigde Staten, die in de visie van Blum een schurkenstaat zijn. Daarover laat hij geen twijfel bestaan. Trouw heeft een slechte recensie geschreven, maar daarover later meer.

door Martin Hulsing

De Verenigde Staten domineren al anderhalf jaar het nieuws en de analyses in de Nederlandse media. Desondanks blijven heel veel feiten en achtergronden in het duister. Misschien dat Schurkenstaat niet goed geschreven is, misschien dat er verschillen van mening zijn over de analyses van Blum, maar als het om feiten en achtergronden gaat is deze Guide tot the World’s Only Superpower voor iedere journalist onmisbaar.

In Schurkenstaat zet Blum de verrichtingen van de Verenigde Staten vanaf de Tweede Wereldoorlog op een rijtje. Hij pakt dit heel schematisch aan: hoofdstukjes over het gebruik van chemische en biologische wapens, over martelen, oorlogsmisdaden, moorden, coups, enzovoorts. Hij geeft achtergronden uit vervlogen tijden, bijvoorbeeld over de Amerikaanse steun aan Pol Pot in de jaren 80, nadat hij zijn plaatsje had veroverd als een van de grootste moordenaars in de menselijke geschiedenis. Afgewisseld met hoofdstukken die zeker nog niet zijn afgesloten, zoals de Amerikaanse betrokkenheid bij het opzetten van de Afghaanse terreurbeweging, die van vrijheidstrijders zijn geworden tot de personificatie van het kwaad op aarde: Al Qaida. Blum heeft ter ondersteuning fantastische citaten van Amerikaanse verantwoordelijken opgenomen en is zorgvuldig in het documenteren van zijn feiten.

Bij alle hypocriete retoriek over Amerika's onschuld en streven naar een rechtvaardige wereld, zou Blums boek een verademing kunnen zijn.”

Ter inleiding van het boek heeft Blum een citaat opgenomen uit Der Spiegel: “Nooit tevoren in de moderne geschiedenis heeft een land de aarde zo totaal gedomineerd als de Verenigde Staten nu.” Niemand hoeft zich erover te verbazen dat de Verenigde Staten het een en ander op de kerfstok hebben, ook de gemiddelde Nederlandse journalist niet, maar het is haast taboe om de Verenigde Staten een Schurkenstaat te noemen. Dat is precies wat William Blum doet en hij ondersteunt het met letterlijk duizenden feiten.

Het is niet verwonderlijk dat alle dagbladen het boek simpelweg hebben genegeerd, too hot to handle zouden de Amerikanen zeggen. Er vanuit gaande dat Lemniscaat daadwerkelijk heeft geprobeerd om het boek onder de aandacht te brengen, geeft het aan dat men over dit soort zaken liever zwijgt bij de Volkskrant, NRC, Parool en Algemeen Dagblad, om ze toch maar even bij naam genoemd te hebben. Trouw is de enige serieuze landelijke krant die er wel aandacht aan heeft besteed (“Steentjes keilen met Bush”, 8 februari 2003) en de manier waarop is ook tekenend: “Blums boek biedt geweldig materiaal voor een geweldig boek. Helaas: de man draaft geweldig door.”

In zijn recensie bespreekt Eric Brassem Schurkenstaat tezamen met het nieuwste boek van de journalist Bob Woodward (Bush at War), een van de onthullers van het Watergateschandaal. Op een Privé-achtige wijze - “Voor Woodward openden zich deuren die voor anderen gesloten blijven” – krijgen we te lezen over de “diepere motivatie” van Bush. Hij wil Irak alleen maar aanvallen omdat daar “ontzettend geleden wordt.” Over Noord-Korea: “Ik walg van Kim Jong-il! (…) Ik word fysiek onwel van die vent, omdat hij zijn eigen volk uithongert. (...) Misschien door mijn geloof, misschien. Maar dit raakt me diep.'' Verder leren we dat de Amerikaanse regering zich geen raad wist met Afghanistan, omdat de “te raken doelen (…) in Afghanistan dun gezaaid” waren. Het is verschrikkelijk allemaal. Tranen van ontroering.

Het belangrijkste punt van kritiek dat Brassem heeft op het boek van Woodward is dat “motieven van strategische aard, olie bijvoorbeeld” nauwelijks aan de orde komen. “Ondanks alles wat je ertegen kunt inbrengen, biedt dit boek een unieke blik achter de schermen op het functioneren van Amerikaanse regeringen, de angstaanjagend grote macht daarin van één man, de president, en hoe deze regering zich teweer stelde tegen de 'uitdagingen' na 11 september.” Tot zover Woodwards boek waarmee ook al driekwart van de recensie is gevuld.

Hypocriete retoriek

Dan pas komt Schurkenstaat aan de orde. Brassem leidt het zo in: “Dezer dagen verschijnt nog een boek van een Amerikaanse auteur in Nederlandse vertaling, dat niets anders beoogt dan het plaatsen van vraagtekens bij de Amerikaanse buitenlandse politiek. 'Schurkenstaat' luidt de provocerende titel, want het gaat niet over Irak, Iran of Noord-Korea, maar over de 'grootste schurkenstaat ter wereld': Amerika. (…) Bij alle hypocriete retoriek over Amerika's onschuld en streven naar een rechtvaardige wereld, zou Blums boek een verademing kunnen zijn.” Zou kunnen zijn. Er is klaarblijkelijk iets mis met het boek.

En dat is behoorlijk vreemd, want Brassem geeft een vrij duidelijk beeld van wat er valt te verwachten van het boek: “Het bevat enkele verhelderende samenvattingen van de, vaak weerzinwekkende, Amerikaanse (CIA-) bemoeienissen met landen in Latijns-Amerika, Azië, het Midden-Oosten, Afrika en zelfs West-Europa. Blum zet een aantal half of geheel vergeten kwesties en feiten nog eens op een rijtje.” Brassem neemt zelfs met instemming een “minder politiek correct” citaat van een Amerikaanse generaal over, over de no-fly zones in Irak: “Als ze hun radars aanzetten, zullen we die verdomde luchtdoelraketten van ze opblazen. Ze weten dat wij hun land bezitten. Wij bezitten hun luchtruim. (...) En dat is wat er op dit moment zo geweldig is aan Amerika. Het is een goede zaak, vooral als daar een heleboel olie is die wij nodig hebben.”

Vraagtekens

Wat is er mis met het boek? Volgens Brassem dit: “Hij presenteert met ergerlijk aplomb omstreden historische interpretaties als onomstotelijk bewezen feiten.” Het is niet geheel duidelijk wat Brassem bedoelt, hij komt slechts met één voorbeeld: Joegoslavië.

“Blum plaatst vraagtekens bij het begrip 'terrorisme' als geweld tegen de bevolking voor het bereiken van politieke doeleinden aan de hand van Jamie Shea, die in 1999 namens de NAVO uiteenzette waarom bombardementen op niet-militaire doelen in Servië gerechtvaardigd waren: ‘Als president Milosevic echt wil dat zijn hele volk water en elektriciteit heeft, dan is al wat hij hoeft te doen de vijf voorwaarden van de NAVO accepteren, en we zullen stoppen met deze campagne’.”

Brassem heeft het niet helemaal goed begrepen. Blum plaatst namelijk helemaal geen “vraagtekens bij het begrip terrorisme”. Volgens Blum is het dreigen met, of gebruik van geweld tegen burgers terrorisme. Hij plaatst juist vraagtekens bij het begrip ‘humanitaire interventie’, daarom citeert hij Jamie Shea. Blum brengt zelfs schendingen van de Geneefse Conventies en de Principes van het Internationaal Recht zoals erkend door het Neurenberg Tribunaal ter sprake. Dan hebben we het over oorlogsmisdaden. En dat is precies wat Brassem niet lekker zit: “[Blum] gooit het ingrijpen in Joegoslavië, gesteund door de NAVO-landen en de Algemene Vergadering van de VN, in dezelfde categorie als de Varkensbaai-invasie in Cuba: allemaal Amerikaanse interventies, nietwaar?”

Feiten uit het verleden zijn klaarblijkelijk het probleem niet. Het verleden, daar valt mee te leven, dan is het nog allemaal “geweldig materiaal voor een geweldig boek.” De doodzonde begaat Blum door het speelgoedbeestje van de moderne intellectueel, de ‘humanitaire interventie’, bij de naam te noemen: terrorisme. En dat kan echt niet.

Terug