Media-logica in verkiezingstijd

Na twee verkiezingen in acht maanden tijd lijkt de rust in politiek Nederland voorlopig weer teruggekeerd. Een mooi moment om terug te kijken op de twee campagnes, die de afgelopen maanden de media-berichtgeving domineerden. Vijf wetenschappers van de VU en UvA concluderen in het boek De puinhopen in het nieuws dat de media tijdens de verkiezingscampagne van 2002 een sterke invloed hadden op de voorkeuren van de Nederlandse kiezer. Toegepast op de laatste verkiezingscampagne zijn de belangrijkste bevindingen uit dat onderzoek ook relevant: de rol die de media in verkiezingstijd speelt iser één, waar het één en ander op aan te merken is. De media behandelden Wouter Bos op een vergelijkbare manier als Pim Fortuyn en droegen bij aan het succes van deze persoon.

door Rens Vliegenthart

Wouter Bos en consorten zijn te beschouwen als de grote winnaars van de verkiezingen van 22 januari, hoewel de Partij van de Arbeid net niet de grootste partij is geworden. Velen vragen zich af hoe het mogelijk is dat een partij, waarvan de kiezers zich in 2002 nog massaal afkeerden, zo'n sterke come back heeft weten te maken. Een deel van de verklaring is te vinden in de manier waarop Wouter Bos zich in de media wist te presenteren en door de media werd gepresenteerd. Verschillende zaken hebben op dat vlak in zijn voordeel gewerkt en de overeenkomsten met de vorige campagne, waarin Pim Fortuyn zo'n centrale rol speelde, zijn opvallend.

Allereerst kwam Bos tijdens het (eerste) grote lijst-trekkersdebat van RTL 4 als winnaar uit de bus. Het bleek de start van een sterke stijging van de PvdA in de peilingen, vanaf dat moment werd Bos door de media voortdurend als succesvol, als winnaar, afgeschilderd. De PvdA voer hier wel bij en kiezers zijn daar gevoelig voor: zij stemmen bij twijfel liever op een winnaar dan op iemand die er (althans volgens de media) niet zoveel van bakt. Een zelfde situatie deed zich voor bij Pim Fortuyn: ook hij werd na het lijsttrekkersdebat na de Gemeenteraadsverkiezingen en zijn successen in de peilingen als grote winnaar afgeschilderd en dat legde hem in electoraal opzicht geen windeieren.

Bij de afgelopen campagne springt de tegenstelling tussen het CDA en de VVD enerzijds en de PvdA anderzijds in het oog. Balkenende en Zalm maakten een CDA/VVD kabinet tot inzet van de campagne. Samen trokken zij ten strijde tegen de PvdA en met name tegen Bos, waarbij hard taalgebruik niet werd geschuwd. De PvdA boden zij hiermee een kans zich te profileren: de PvdA werd ook in de ogen van de kiezer weer een partij van belang. Wouter Bos had geen kabinet te verdedigen, maar genoeg mogelijkheden om aan te vallen. Had het CDA opengelaten met wie zij wilde regeren, dan had het verschil in zetelaantal tussen de PvdA en de VVD wel eens een stuk kleiner kunnen zijn geweest. In de campagne van 2002 is ook een duidelijke tegenstelling zichtbaar, namelijk die tussen Fortuyn en de 'gevestigde politiek'. Vanaf het moment dat Fortuyn in de Volkskrant de Islam een achterlijke cultuur noemde, berichtten de media uitgebreid over de houding van andere politici ten opzichte van Fortuyn. Dit bood Fortuyn de mogelijkheid zich te presenteren als een alternatief voor de politici, die zich in de 'kaasstolp in Den Haag' bevonden.

Te vaak vinden journalisten dat hun verantwoordelijkheid ophoudt bijeen snelle toepassing van het principe van 'hoor en wederhoor'

Uiteraard doet ook de berichtgeving over inhoudelijke politieke issues ertoe. Voor kiezers is het belangrijk welke politieke onderwerpen in het nieuws komen. Voor politieke partijen is het derhalve zaak om in het nieuws te komen met onderwerpen waarop zij een sterke reputatie hebben het zogenaamde issue-ownership. Bos wist aandacht te trekken met traditioneel linkse aandachtspunten, zoals het tegengaan van de sterke stijgingen van ziekenfondspremies. Daarnaast slaagde hij er in binnen no time van het gevoelige en rechtse onderwerp immigratie over te schakelen naar het minder beladen integratie. Andere (rechtse) politici bood hij daarmee weinig kans met dit (rechtse) onderwerp te scoren. De media lieten de opvallendste politicus de agenda bepalen. Bos maakte hier dankbaar gebruik van. Wederom is de overeenkomst met Fortuyn opvallend. De media boden Fortuyn alle ruimte om zich af te zetten tegen de 'Paarse Puinhopen', zoals hij die in de voorgaande regeerperiode heeft zien ontstaan. Door uitgesproken standpunten over asielzoekers, veiligheid en traditionele onderwerpen beschouwde de kiezer hem als de eigenaar van deze onderwerpen en waren dit ook de onderwerpen waar het in de verkiezingsstrijd over ging. Sterker nog, na de publicatie van zijn boek 'De Puinhopen van acht jaar Paars' werd de berichtgeving over onderwerpen als gezondheidszorg en immigratie aanmerkelijk negatiever: de media namen de puinhopen, zoals Fortuyn ze formuleerde, welhaast klakkeloos over. Al deze zaken droegen aantoonbaar bij aan vergroting van de electorale steun voor de LPF.

In een tijd waarin kiezers hun stemvoorkeur van moment tot moment bijstellen en waarbij nieuws volgens een vast patroon in het voordeel van bepaalde partijen en politici werkt, is het van belang dat journalisten kritisch zijn. Te vaak vinden journalisten dat hun verantwoordelijkheid ophoudt bij een snelle toepassing van het principe van 'hoor en wederhoor' en worden feiten, zoals ze door politici worden gepresenteerd, weergegeven als de waarheid. Gesteld kan worden dat dit de afgelopen verkiezingscampagnes onvoldoende gebeurde. Is een politicus die het eerste debat wint ook in het vervolg van de campagne inhoudelijk de beste? Zijn conflicten gebaseerd op inhoudelijke verschillen of slechts bedoeld om de aandacht te trekken?. Zijn de onderwerpen die door politici worden aangedragen nieuwswaardig? Het zijn vragen die voor media van groot belang moeten zijn en waarbij op het moment niet genoeg wordt stilgestaan.


Rens Vliegenthart is werkzaam aan de afdeling communicatiewetenschap van de Vrije Universiteit en co-auteur van het boek ' De puinhopen in het nieuws', dat onlangs bij uitgeverij Kluwer verscheen.

 



Terug