Media-aandacht stuurt kiezers

Een terugkerend element tijdens de verkiezingen van januari 2003 bleken de opiniepeilingen. Er ging geen dag voorbij zonder dat die vervelende statistieken weer in beeld kwamen. Volgens verschillende deskundigen sturen de peilingen de aandacht van de media en hebben daarmee een te grote invloed op het stemgedrag van de kiezer.

door Eefje Janssen

In Trouw verscheen 11 januari het artikel "De ondemocratische macht van opiniepeilers". Politiek historicus J. de Bas vroeg zich in dit artikel af of journalisten, politici en vooral kiezers zich eigenlijk wel bewust zijn van de impact van de peilingen. Men schijnt er behoefte aan te hebben voor de verkiezingen alvast iedere dag te weten wat de uitslag zal zijn, maar wat is het gevolg hiervan? Volgens De Bas hebben de peilingen een zeker 'mechanisme' tot gevolg. Wanneer een partij bijvoorbeeld een 'opinionloser' blijkt te zijn, kan er bij de kiezer de gedachte ontstaan om maar beter op de 'winnaar' te stemmen. Gekeken naar de recente verkiezingen zou je kunnen stellen dat de LPF in de peilingen afstevende op een groot verlies, wat de kiezer tot de PvdA heeft doen bekeren. Historisch onderzoek wijst uit dat kiezers zich laten leiden door de ligging van een partij in de markt van de opiniepeilingen. Men gaat 'strategisch stemmen' om bij de winnaar te horen.

Dit mechanisme van 'succes creëert succes' is een gevolg dat voornamelijk de kiezer stuurt in zijn stemgedrag. Maar wat ook zeker niet over het hoofd gezien mag worden zijn de gevolgen die betrekking hebben op de partijen zelf in de verkiezingstijd. De partijen zoeken in de peilingen naar het antwoord op misschien wel de belangrijkste vraag: werkt onze uitgedachte, strategische verkiezingsboodschap? Juist wanneer een groot deel van de bevolking bestaat uit zwevende kiezers kan dit een gevaarlijke gedachte zijn. De kiezer verandert hierdoor in een consument waarvoor simpelweg het juiste product op de markt moet komen. Oud-campagneleider van de VVD, Ferry Houterman, weet uit ervaring hoeveel invloed de peilingen hebben op de gemoedsrust van een partij in verkiezingstijd. Wanneer een partij op verlies staat begint het zweet te komen en blijft er weinig over dan het verkiezingsprogramma hier en daar toch maar wat aan te passen.

De rol van de media in de verkiezingstijd

Niet alleen kiezers en partijen worden beinvloedt door de opiniepeilingen, ook op de media hebben ze invloed. Om te beginnen weten de media door de peilingen op welke lijsttrekkers zij hun camera's moeten richten. Het eerste echte verkiezingsdebat werd uitgezonden door RTL4 op 3 januari 2003. Naar aanleiding van de peilingen werd besloten de lijsttrekker van D66, Thom de Graaf, niet uit te nodigen voor het debat, omdat zijn partij te laag stond in de peilingen. Vervolgens heeft er een heuse media boycot plaatsgevonden en heeft De Graaf aan geen enkel debat mogen deelnemen, heeft zelfs eigen zendtijd moeten kopen. Dat de partij nog geen jaar geleden acht jaar lang deel uitmaakte van de regering werd door de media blijkbaar niet belangrijk genoeg geacht.De media hebben met name aandacht voor de grootsten in de peilingen. In het geval van D66 kan dit leiden tot een 'self-fulfilling prophecy': wanneer in de peilingen elke keer weer benadrukt wordt hoe slecht het gaat met de partij, zal dit zeker geen winst voor de partij opleveren. Een ander rampzalig gevolg van het tekort aan mediaaandacht voor de kleinere partijen heeft zich voorgedaan bij de partij Conservatieven.nl. Lijsttrekker W. de Jong heeft waarschijnlijk uit pure wanhoop het blad Panorama zover kunnen krijgen dit tekort te compenseren met een pikante fotoreportage en wat tekst, om toch nog enigszins aan haar verdiende aandacht te komen. Ook dit is een allesbehalve positief gevolg van de manier waarop de media hun aandachtsveld laten afhangen van de opiniepeilingen.

Andersom hebben de media weer grote invloed op de peilingen. Naar de hoeveelheid invloed is uitvoerig onderzoek gedaan door vijf communicatiewetenschappers van de twee Amsterdamse universiteiten. In de onlangs verschenen bundel "De puinhopen in het nieuws" hebben de onderzoekers verschillende theorieën naar voren gebracht 1

Een daarvan tracht de grote verschillen in winst en verlies voor de partijen te verklaren. In deze theorie komt bijvoorbeeld naar voren hoe groot de invloed van een 'nieuwe leider' is. Vastgesteld is dat kiezers over het algemeen veel meer waarde hechten aan de lijstrekker van een partij dan aan het partijprogramma en hiervan maken de media gretig gebruik. De media lanceren zo'n nieuwe leider als ware het een pop idool. De persoon wordt in uiteenlopende televisieprogramma's uitgenodigd, verschijnt in alle bladen, is te horen op de radio en wie weet kom je hem of haar ook nog tegen in je eigen woonplaats, gevolgd door een kudde papparazi. En wat geldt voor een pop idool, geldt ook voor een politicus: hoe meer aandacht, hoe meer fans.

Iedere keer dezelfde koppen

Een ander onderzoek van de communicatiewetenschappers richtte zich op de invloed van het nieuws op de peilingen. Dit onderzoek verdeelt het nieuws onder in drie categorieën: nieuws over inhoudelijke thema's, over politieke conflicten en over successen. Een voorbeeld van de eerste categorie nieuws zou de Pim Fortuyn-hype van 2002 kunnen zijn. Nadat Fortuyn zijn boek "De puinhopen van acht jaar paars" had gepresenteerd bestond het nieuws een tijd lang alleen nog maar uit de maatschappelijke en politieke problemen die hij hierin benoemde. De grote aandacht hiervoor in het nieuws heeft zijn partij veel succes opgeleverd in de vorige verkiezingen. Een voorbeeld van de tweede categorie is de grote aandacht in het nieuws eind vorig jaar voor de onderlinge ruzies binnen de LPF. Ook deze aandacht heeft veel invloed gehad op de peilingen, alleen niet in positieve, maar in negatieve zin. Het heeft met name voor verlies van de partij in de peilingen gezorgd. De derde categorie nieuws is hierboven al besproken: de vicieuze cirkel van succes creëert succes. Het nieuws richt zich veelal op succesvolle politici en partijen, waardoor zij nog succesvoller worden.

De media-aandacht stuurt kortom de blik van de kiezer. Hoe objectief kan het nieuws genoemd worden, wanneer het alleen maar oog heeft voor enkelen in de strijd? Kan de kiezer nog wel een eerlijke en oprechte keuze maken wanneer hij in de media iedere keer dezelfde koppen voorbij ziet komen? Waarom moeten er iedere dag peilingen zijn, die alvast vertellen wie er hoogstwaarschijnlijk zal gaan winnen en waarop je dus moet gaan stemmen? Het is tijd voor verandering! Politiek draait niet om hoofden, maar om partijen. En democratie bestaat nog steeds uit een verscheidenheid aan partijen die allemaal het recht hebben hun stem te laten horen. Nee, niet alleen degenen die het hardst schreeuwen, ook degenen die echt iets te zeggen hebben.

1  'De puinhopen in het nieuws', Uitgegeven in de serie Communicatie Dossiers van Kluwer.
 



Terug