Milošević – How to be a dictator…

IDFA Amsterdam, regie: Leslie Woodhead

door Frank van der Meer

Op het documentairefestival IDFA was onlangs een film te zien van Leslie Woodhead over de Servische oud-dictator Slobodan Milošević. Hierbij zou je zeggen dat het gaat om de zoveelste beschrijving van het leed dat deze man heeft aangericht in voormalig-Joegoslavië, dat mede door hem in vele bloedige oorlogen is gestort. Dit bleek echter niet zo te zijn. De docu gaf een kijkje achter de schermen van het dictator zijn, de invloed van zijn vrouw Mira Marković en de rol van de Servische staatstelevisie RTS, een instituut dat je als dictator hard nodig hebt, wil je het net zo lang uithouden als ‘Slobo’ in dergelijke omstandigheden.

De uitgebreide propagandamachine van Slododan Milošević werd in Servië ook wel omschreven als ‘slobisme’. Dit hield in het in zijn voordeel manipuleren van de RTS, het onderhouden van een bepaalde kliek ‘vriendjes’ en natuurlijk vervolgen van eenieder die een mening uitte die niet paste binnen het slobisme.

Van oudsher was de RTS de spreekbuis van het heersende regime (ook onder de communistische tijd al) en tevens (nu nog) de best bekeken zender in Servië. Natuurlijk waren er in de jaren 90 wel enkele onafhankelijke zenders opgekomen (zoals B-92), maar deze waren slechts in Belgrado to ontvangen. Door dit relatief kleine bereik en het feit dat Milošević zijn aanhang met name op het platteland vond en niet zo zeer in de hoofdstad, werden deze min of meer met rust gelaten.

De RTS daarentegen, stond volledig in het teken van het slobisme. Gedurende de oorlogen in Bosnië, Kroatië en Kosovo waarbij tegelijkertijd de economische neergang van Servië plaatsvond (inflaties van 1800% per week waren in die tijden niet ongewoon) werden slechts de successen van het Servische leger getoond en niets van de massaslachtingen, plunderingen en verkrachtingen die dit leger uitvoerde in de omstreden gebieden. De misdaden van de vijanden werden uiteraard wel uitvoerig getoond. Ook de opkomende demonstraties tegen het regime van voornamelijk jongeren (zoals Otpor!, een studentenbeweging) aan het einde van de jaren 90 werden afgedaan als acties van groepen raddraaiers die werkten voor dé Servische vijand in die tijd, het Westen en later de NAVO. Zelfs het inslaan van een raket van laatstgenoemde organisatie in het gebouw van de RTS in 1999 betekende niet dat de zender voorlopig uit de lucht was: binnen enkele uren werden de uitzendingen hervat.

Behalve een uitgebreid overzicht van de werking van de propagandamachine werden in de documentaire tevens enkele journalisten aan het woord gelaten, waarvan enkelen duidelijk zelf hadden meegewerkt aan het functioneren van de RTS tijdens het slobisme. Benadrukt werd echter dat het leveren van kritiek op het regime voor journalisten de kansen op een verder succesvol verloop van een carrière teniet deed en zelf tot liquidatie kon leiden. Helaas bleef onderbelicht hoe het er bij de RTS in die periode precies aan toe ging en hoe de journalisten meer vrijheden verkregen ná de val van Milošević.

Een ander aspekt, wat ook in de documentaire belicht werd, was de invloed van Milošević’ vrouw Mira Marković op het functioneren van haar echtgenoot. Van Marković, in Servië nog meer gehaat dan haar man, werd wel gezegd dat zij degene was die daadwerkelijk de touwtjes in handen had in het land. Dit bleek onder meer uit enkele beslissingen die Milošević plotseling terugdraaide na overleg met zijn echtgenote. Mira maakte zelf ook deel uit van de propagandamachine door de stukjes die zij wekelijks schreef in een veel gelezen tijdschrift (Vreme), waarbij haar man uiteraard de hemel in geprezen werd als redder van de Servische natie. Tevens was zij politiek actief. Om de schijn van haar onafhankelijkheid te bewaren richtte zij eind jaren 90 zelfs haar eigen partij op (JUL, Joegoslavisch Links). Deze heeft echter nooit erg veel succes geboekt bij de spaarzame verkiezingen.

De documentaire was informatief gezien goed gevuld. Niettegenstaande scheen het dat de maker ons teveel wilde laten zien in 80 minuten. Ook was er enige verwarring daar hij schijnbaar geen keuze kon maken of nu de rol van de RTS of die van Mira Marković in de film centraal moest staan. De propagandamachine van Milošević bleek een dusdanige invloed te hebben dat de momenten dat Mira Marković aan het woord of in beeld kwam enigszins ondergesneeuwd raakten bij het geweld dat Milošević de Servische (onafhankelijke) media deed toekomen en waar Woodhead ons deelgenoot van wilde maken. Desalniettemin gaf de regisseur ons een zeer boeiende kijk in de keuken van het opbouwen en behouden van een dictatoriaal regime.

 



Terug