Uit het Zuiden niets nieuws

Onderzoek naar verslaggeving over Derde Wereld in Nederlandse dagbladen

De landelijke dagbladen in Nederland publiceren gemiddeld tien artikelen per dag waarin het Zuiden een rol speelt. Het is dus onzin om te zeggen dat de pers geen aandacht heeft voor het arme deel van de wereld. Maar er valt wel het nodige af te dingen op de inhoud van die berichtgeving en ook op de plaats die artikelen over ontwikkelingslanden in de krant krijgen. Zo haalt bijvoorbeeld Afrika ten zuiden van de Sahara zelden de voorpagina. En er zijn natuurlijk ook onderlinge verschillen tussen kranten. De Telegraaf heeft een voorliefde voor exotisch dierenleed - het vaak treurige lot van tijgers, chimpansees en reuzenpanda's blijft niet onopgemerkt. Een bericht over een 'girafje in de knoop' krijgt dezelfde aandacht als 160 doden als gevolg van een overstroming in India. NRC Handelsblad daarentegen heeft vooral oog voor de economische rol die het Zuiden speelt. Trouw ruimt veel plaats in voor de Noord-Zuid relatie. In de Volkskrant is de berichtgeving over de ontwikkelingslanden kort, krachtig en ouderwets welwillend van toon.

door Kees Schaepman

Voor het kwartaalblad Vice Versa turfden Frans Bieckmann en ik maandenlang elk artikel dat in de vijf landelijke dagbladen over het Zuiden gepubliceerd werd. Elke krant werd voor een aaneengesloten periode van drie maanden aan ons leesonderzoek onderworpen. Als eerste de Volkskrant (van februari tot mei 2000), dan achtereenvolgens De Telegraaf, Trouw en het AlgemeenDagblad en tot slot NRC Handelsblad (van mei tot augustus vorig jaar).

Ons onderzoekje was dus al enkele weken voltooid toen op 11 september vorig jaar zich twee passagiersvliegtuigen in de Twin Towers boorden. Als wij de periode die daarop volgde wel hadden meegenomen, zou dat zonder twijfel tot andere resultaten van onze tellingen hebben geleid. Bij ons scoorde bijvoorbeeld in alle kranten het conflict tussen Israël en de Palestijnen zeer hoog. Bij een telling in de eerste maanden na 11 september zou waarschijnlijk die strijd van de eerste plaats zijn verdrongen door de oorlog van president Bush tegen de Taliban en Al Qaida. Toch zouden onze algemene conclusies niet anders luiden als wij nu onze lees-en-turf exercitie opnieuw zouden doen, daar ben ik van overtuigd. Die overtuiging wordt ondersteund door het (beroepsmatig) dagelijks lezen van de landelijke dagbladen. Ook de tendensen die wij in de berichtgeving bespeurden, zouden nu niet wezenlijk verschillen met onze waarneming toen.

De Volkskrant was de eerste krant die we onderzochten. Opvallend in de berichtgeving in deze krant is dat het perspectief vaak vervreemdend is. Er is veel aandacht voor exotische reizen naar geheimzinnige eilanden in de Indonesische archipel of Tibet, een coverstory in het magazine over Diego Maradonna en diens band met zijn thuisland Argentinië, maar er staat bijna nooit een artikel over het Zuiden op de economiepagina. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) is in drie maanden tijd weliswaar onderwerp van zeventien artikelen, maar die handelen allemaal over afscheid en opvolging van de voorzitter en over protesten in Washington tegen een IMF-vergadering. Behalve die artikelen over het IMF en negen artikelen over water (de specialiteit van kroonprins Willem Alexander), publiceert de Volkskrant nog twintig andere artikelen die, als je het ruim interpreteert, betrekking hadden op internationaal ontwikkelingsbeleid. Een magere score.

De aandacht voor de meeste ontwikkelingslanden beperkt zich tot honderden éénkolommertjes op de buitenlandpagina's, meestal overgenomen van Reuters, Agence France Press en Associated Press. "Twintig mensen vermoord in Algerije": een weggepropt berichtje op pagina 5. "Zesenzestig doden in Burundi als gevolg van etnisch geweld", "Honderd doden bij explosies op vliegveld Kinshasa", "Mogelijk vijfhonderd doden bij een bootramp in Nigeria", "Honderden doden bij gevechten in Sri Lanka", een mijnexplosie in Oekraïne die eenentachtig levens kost, zijn geen van allen meer waard dan een klein berichtje. Ook in de andere kranten zagen wij een soms bijna cynisch gebrek aan aandacht voor enorme catastrofes. Zelfs in Trouw, het dagblad met het meeste hart voor ontwikkelingslanden. De oogst aan miniberichtjes van een willekeurige dag (21-10-2000): 'Strijd Colombia kost tientallen levens'; 'Discobrand Mexico-stad eist zeker 19 levens'; 'Tientallen doden bij aanval op Angolese weg'; 'Tamiljournalist vermoord in Jaffna'. Een bericht over miljoenen daklozen door watersnood in Bangladesh is nauwelijks een paar regels waard. Dreigende hongersnood in Centraal-Azië, honderden kinderen in Honduras die door doodseskaders werden vermoord, vijftig onthoofde prostituees in Bagdad - het is allemaal nauwelijks nieuws. Er wordt in het Zuiden nu eenmaal meer geleden en gestorven dan in Nederland, dus maakt de krant er geen ruimte voor.

De aandacht voor de meeste ontwikkelingslanden beperkt zich tot honderden éénkolommertjes op de buitenlandpagina's

Tenzij de slachtoffers blank zijn. Bijna alle van de in totaal 47 artikelen over Zimbabwe in de Volkskrant gaan over gedode blanke boeren. Ontvoerde westerse toeristen in de Filippijnen zijn goed voor vijftien stukken. In enkele bijzinnen wordt vermeld dat tientallen Filippijnen al maandenlang gegijzeld worden.

De berichtgeving in de Volkskrant kan het best getypeerd worden als: kort, krachtig en soms een tikkeltje archaïsch welwillend. In een bespreking van een kookboek met recepten uit het Zuiden, wordt opgemerkt dat het 'geen geitenwollensokkengids' is - zo'n zinnetje tref je nooit in een bespreking van een Fins of Frans kookboek.

In hoofdredactionele commentaren is het Zuiden negen keer onderwerp van aandacht (waarvan één hoofdredactioneel over de vader van prinses Máxima). In alle kranten die wij lazen, komt het Zuiden er op de sportpagina's bekaaid vanaf. Afrika haalt in de Volkskrant één keer de opening van het sportkatern, na een blunder van een scheidsrechter ('Penalty in Afrika Cup versterkt roep om electronica') Verder ontbreken de ontwikkelingslanden in dat deel van de krant vrijwel geheel.

Verrassend genoeg besteedt De Telegraaf kwantitatief net zoveel aandacht aan het Zuiden als de Volkskrant, Trouw en NRC Handelsblad (alleen het Algemeen Dagblad scoort lager: gemiddeld nog geen acht artikelen per dag, ruim twee minder dan de andere kranten). De selectie in De Telegraaf is wel anders dan die van de andere dagbladen. Zo is er sprake van paginagrote verhalen over Jane Goodall die zich in Tanzania over het lot van chimpansees bekommert, Henk van der Meyden over circussen in Noord Korea; een bezoek aan berggorilla's in Oeganda en een artikel dat zelfs meer dan een pagina beslaat over een man in Purmerend die door zijn huwelijk een Afrikaans rijk veroverde ("Hollandse Henk koning in Ghana"). Rampen en menselijk leed trekken vooral aandacht als er door een Bekende Nederlander iets aan gedaan wordt. Het verslag van een jetsetfeest in Amsterdam om Afrikaanse aids-slachtoffers te ondersteunen beslaat bijvoorbeeld een halve pagina. Belinda Meuldijk die zich met gevaar voor eigen nachtrust inzet voor de vrijlating van een "Nederlandse vrachtwagenchauffeur uit een Marokkaanse cel" levert dagenlang kopij op.

Marokko komt in De Telegraaf overigens vrijwel alleen aan bod als een land waar een beschaafd mens zijn vrijheid nooit zeker is, met artikelen als "Nederlander sterft in Marokkaanse cel" en "Gegijzelde moeder en dochters in Marokko bevrijd". Eerlijk is eerlijk: ook in de andere kranten krijgt Marokko, ondanks het grote aantal Marokkanen dat in Nederland woont, opmerkelijk weinig aandacht.

De Telegraaf plaatst opvallend veel eigen werk. Artikelen van persbureaus vinden alleen sporadisch een plek op de buitenlandpagina's. Indonesië, Suriname en de Nederlandse Antillen krijgen veel aandacht, ook in hoofdredactionele commentaren.

Slechts twee korte artikelen gaan over het Nederlandse ontwikkelingsbeleid. Ontwikkelingssamenwerking is in Telegraaf-termen vooral liefdadigheid ("Monnickendam trots op weldoener van Sri Lanka").

Wat vooral opvalt is de ondraaglijke lichtheid van veel berichtgeving over het Zuiden in De Telegraaf

In De Financiële Telegraaf speelt het Zuiden alleen een marginale rol. Drie kilometer file bij een Braziliaanse slager die vlees verkoopt voor dumpprijzen - dat trekt wel aandacht. Net als de Braziliaanse zakenman die fraudeerde bij het leveren van maaltijden aan gevangenissen en die daarom nu zelf achter de tralies zit. Toch scoort De Telegraaf in dit genre kijk-hun-nou-toch-verhalen minder hoog dan de bevooroordeelde lezer wellicht zou verwachten. Wat vooral opvalt is de ondraaglijke lichtheid van veel berichtgeving over het Zuiden in De Telegraaf. Neem nu Mongolië. Dat land haalt vier keer de kolommen. Eén keer een foto plus onderschrift in de aanloop naar de verkiezingen. Eenmaal een wat groter verhaal over de verkiezingen zelf. Verder een klein artikel over negentien Przewalskipaarden die vanuit Lelystad zijn overgevlogen om uit te zwermen in de Gobi-woestijn. Maar het belangrijkste nieuws staat in een artikel onder de kop: "Lex Harding zit vast in Mongolië door mond- en klauwzeer".

Trouw onderscheidt zich in veel opzichten gunstig van de concurrenten. Bijvoorbeeld doordat de ontwikkelingslanden regelmatig aandacht krijgen op de economiepagina's. Ook wordt op de opiniepagina's in het katern De Verdieping ruim aandacht gegeven aan het Zuiden. En in drie maanden tijd haalde het Zuiden zestig keer de voorpagina van Trouw - veel meer dan bij de andere onderzochte kranten. Bijna de helft van die voorpaginaverhalen (24 om precies te zijn) ging echter over hetzelfde onderwerp: het escalerende conflict tussen Israël en de Palestijnen. Maar op pagina één stonden ook prominent artikelen over de vrijlating van de Oost-Timorese militieleider Enrico Guterres, de toelating van vierduizend 'lost boys' (Zuid-Soedanese jongeren die al jaren op de vlucht zijn voor oorlog en geweld) tot de VS en perikelen in Ivoorkust na de presidentsverkiezingen.

Opmerkelijk is dat net als in de andere kranten artikelen over Suriname op de binnenlandpagina's worden geplaatst. En als kroonprins Willem Alexander een bezoek brengt aan Marokko, beschouwt Trouw dat ook als binnenlands nieuws.

Aandacht voor religieuze en filosofische zaken is eigen aan Trouw. Dus als de Leidse Raad van Kerken de Turkse Hatice Güney op een speciale lijst van Leidse heiligen plaatst, plaatst de krant daar een artikel over. Het blad publiceerde in de door ons onderzochte maanden ook een lange serie over Egypte's 'religieuze smaakmakers'. Een ruzie tussen het Vaticaan en China over de heiligverklaring van 87 Chinese katholieken leverde een hele reeks korte berichten op. Ook een non in India die stelende kinderen strafte met een gloeiend mes haalde de kolommen - het wantrouwen bij het protestantse blad tegen wrede katholieken is wellicht nog niet volledig uitgebannen.

Het Algemeen Dagblad kwam er in ons onderzoek het slechtst vanaf. De berichtgeving over het Zuiden is niet alleen kwantitatief karig. Er is bijvoorbeeld geen kwalitatief noemenswaardige aandacht voor de ontwikkelingsrelatie Noord-Zuid. Maar gezegd moet worden dat er in het Algemeen Dagblad gelukkig ook geen lollig bedoelde artikeltjes staan, zoals in De Telegraaf. Slechts bij uitzondering laat de krant zijn serieuze toon varen, bijvoorbeeld in een kort bericht in de rubriek Show&zo op pagina 2 over een 61-jarige Thaise man die zijn nagels van zes meter lang te koop aanbiedt.

Net als in de andere kranten krijgen Indonesië en vooral het Israëlisch-Palestijns conflict disproportioneel veel aandacht . De rest van het Verre Oosten en Midden-Oosten blijft in verhouding sterk onderbelicht.

Na drie maanden AD-lezen begint -net als bij De Telegraaf- vooral de lichtheid van de berichtgeving te irriteren. Een lichtheid die zich met name manifesteert in de't-kan-zus-maar-'t-kan-ook-zo-commentaren. "Na de wisseling van de macht in het Witte Huis staat president George W. Bush nu werkelijk voor zijn vuurdoop ", schrijft het AD na de overweldigende stembuszege van Sharon in Israël. "Als hij de ontwikkelingen [in het Midden-Oosten - K.S.] op hun beloop laat, houdt dat enorme risico's in, maar als zijn eerste optreden op een mislukking uitdraait, is dat evenzeer catastrofaal." Tsja - zo is het maar net.

De evenwichtige spreiding van die artikelen springt bij NRC Handelsblad in het oog

NRC Handelsblad ten slotte heeft kwantitatief de meeste aandacht voor het Zuiden (elf artikelen per dag). De evenwichtige spreiding van die artikelen springt in het oog. Er wordt niet alleen op de buitenlandpagina's plaats ingeruimd voor het Zuiden, ook op de kunstpagina's is er aandacht voor dit deel van de wereld. En zelfs op de sportpagina's zijn de ontwikkelingslanden in ieder geval aanwezig. De Copa América - het voetbaltoernooi dat alle media haalde vanwege spelers die weigerden in onveilig Colombia te voetballen - wordt trouwhartig gevolgd. Helaas is het Nederlandse ontwikkelingsbeleid slechts drie keer onderwerp van een artikel.

De economische problemen die Argentinië teisteren, krijgen veel aandacht, vaak met geinig bedoelde titels over de "Tango- respectievelijk de Pampacrisis". Wij kregen overigens vaker de indruk dat de verder zo serieuze krant pogingen tot humor, althans in de koppen, reserveert voor de berichtgeving over het Zuiden. "Khadaffi redt ook al Zimbabwe", zet NRC Handelsblad boven een stuk over voorgenomen olieleveranties van Libië aan het regime van Robert Mugabe - een ironische verwijzing naar de pogingen van de Libische leider om aanzien en gezag in zwart Afrika te verwerven.



Terug