Nieuws maken: een analyse (deel 1)

Door Edwin Grooters

Dit is deel 1 van een serie over de (inter)nationale nieuwsmedia. Aan de hand van een boek van Jaap van Ginneken "De schepping van de wereld in het nieuws" wordt dieper in gegaan op o.a. de volgende vragen; Wat is nieuws? Is nieuws wel altijd zo nieuw? Hoe wordt nieuws eigenlijk gemaakt? Waar komt het nieuws vandaan? Wie komen in het nieuws? Uit welke sociale klasse komen journalisten?

'Wat is nieuws?'

Als je deze vraag aan mensen voorlegt krijg je verschillende antwoorden. Sommigen zouden zeggen; 'de belangrijke gebeurtenissen in de wereld' of 'datgene wat in de kranten of in de tv-journaals en actualiteitenprogramma's wordt gepresenteerd'. Een journalist zou misschien zeggen; 'nieuws is datgene wat wij journalisten maken, het is ons vak'.

De laatste weken, vooral na het lijsttrekkersdebat na afloop van de gemeenteraadsverkiezingen 6 maart jl., hoor je steeds meer mensen klagen over het feit dat Fortuyn zoveel aandacht krijgt in de media. Met zijn ongezouten kritiek op de Paarse coalitie en zijn theatrale verschijning wordt hij door journalisten uitgenodigd voor allerlei discussie-, debat- en praatprogramma's. Ook worden tientallen pagina's van landelijke en regionale dagbladen gevuld met artikelen gewijd aan dezelfde man. Natuurlijk gaat F. gretig in op al deze uitnodigingen voor interviews en deelname aan discussies. Hierdoor krijgt hij aandacht en dat is tot nu toe (volgens de peilingen) goed geweest voor de verwezenlijking van zijn politieke ambities. Een dag later reageren politici en journalisten weer op zijn uitspraken, wat weer in de kranten verschijnt, waardoor lezers weer gaan reageren.

Dus door deze interactie tussen politici, journalisten en F. is hij een media hype geworden en vult hij voorpagina's, zendtijd en daardoor de publieke opinie en het politieke debat.

Sommige mensen, waaronder een aantal politici en journalisten, vinden echter dat hij de afgelopen maanden wel erg veel aandacht heeft gekregen van de pers en dat dit onder andere een van de redenen is waarom hij binnen een betrekkelijk korte periode zeer populair is geworden en bij de verkiezingen in mei waarschijnlijk op een behoorlijk aantal kamerzetels kan rekenen.

De constructie van nieuws

Zo komen we weer terug op de vraag 'wat is nieuws?' Want uit het bovenstaande voorbeeld blijkt dat journalisten voor een deel zelf meewerken aan het maken van nieuws (aandacht aan F.), simpelweg door aandacht te geven aan een bepaalde persoon of gebeurtenis en daardoor meewerken aan het 'creëren' van een eigen werkelijkheid (de zetelwinst van F.).

De vraag is nu welke factoren meespelen in deze 'creatie' van nieuws door journalisten. Met andere woorden; aan welke gebeurtenissen en/of personen geven journalisten wel of geen aandacht en waarom?

Jaap van Ginneken, voormalig journalist en communicatie-wetenschapper werkzaam aan de Universiteit van Amsterdam heeft in zijn boek 'De schepping van de wereld in het nieuws' (1996) een aantal van deze factoren onderzocht en overzichtelijk op een rijtje gezet.

De wereld om ons heen is volgens Van Ginneken te vergelijken met het 'Burda-model'. Burda is een van oorsprong Duits doe-het-zelf-modemagazine dat in het midden een groot uitvouwbaar blad heeft, met daarop allerlei verschillende knippatronen over en door elkaar gedrukt. Sommige in zwart, andere in groen of rood; sommige in stippellijnen, andere in streepjes; enzovoort. Het is op het eerste gezicht een volstrekte chaos van allerlei gekleurde streepjes en lijntjes. Dit is, volgens Van Ginneken te vergelijken met de wijze hoe de wereld om ons heen op ons overkomt. Maar met behulp van een viltstift kun je patronen accentueren en duidelijk maken. Naast de opvoeding, onderwijs en wetenschap, spelen media in dit 'accentueren' een zeer belangrijke rol. Journalisten maken met behulp van camera's, microfoons, pennen en tekstverwerkers deze chaostische wereld aan ons duidelijk door het accentueren van en aandacht besteden aan bepaalde patronen (en door andere patronen onderbelicht te laten!); d.w.z. nieuws maken. Vandaar ook de titel van zijn boek; de informatie die ons via de nieuwsmedia (kranten, radio, tv, internet etc.) bereikt schept of construeert voor ons een beeld van de wereld om ons heen. Het beeld dat wij van de wereld om ons heen maken is dus een 'sociaal constructie proces'.

Van Ginneken onderzoekt in zijn boek een aantal 'mechanismen' die er voor zorgen dat bepaalde patronen door nieuwsmedia wel 'geaccentueerd' worden en anderen niet en hoe dit 'nieuws' ons uiteindelijk bereikt.

Wat is nieuws (waardig)?

Als eerste behandeld hij de belangrijke vraag; 'wat is nieuws of niet-nieuws?'
Hij noemt dit de 'filosofie van het opvallende en het vanzelfsprekende'.
Als wij een gemiddeld tv-journaal of voorpagina van een krant bekijken is er een bepaalde categorie nieuws waar altijd wel aandacht aan wordt gegeven: de tragische rampen en ongelukken met doden en gewonden. Vaak gaat het hier om natuurrampen, zoals orkanen, overstromingen, aardbevingen of ongelukken met vliegtuigen, veerboten, bussen met een groot aantal slachtoffers. Het lijkt vooral de omvang en de tragiek van de gebeurtenis die door journalisten nieuwswaardig wordt geacht. Maar er is een groot aantal 'tragische doden' die het nieuws zelden of nooit haalt. Per dag sterven ongeveer 34.600 kinderen voor hun vijfde levensjaar een tragische dood door voedselgebrek en/of ziekte. Ook sterven er per dag bijvoorbeeld zo'n 2600 mensen door een tragisch verkeersongeluk. Daarnaast komen er door oorlogsgeweld dagelijks gemiddeld 900 mensen op een afschuwelijke manier om het leven.

Natuurlijk kunnen journalisten niet aan al deze sterfgevallen aandacht besteden; men moet keuzes maken. Maar sommige doden krijgen structureel meer aandacht dan anderen. Er is een bekende vuistregel die goed duidelijk maakt wat ongeveer de selectiecriteria zijn die door journalisten worden gehanteerd: tienduizend doden in een andere werelddeel staat gelijk aan duizend doden in een ander land staat gelijk aan honderd doden in een buitenplaats staat gelijk aan tien doden in de hoofdstad staat gelijk aan een beroemdheid. Daarnaast spelen huidskleur, nationaliteit, sekse, klasse en beroep natuurlijk ook een belangrijke rol bij de beslissing of een sterfgeval tot nieuws wordt gemaakt. Deze factoren spelen helaas ook op andere terreinen in onze maatschappij nog steeds een belangrijke rol.

In de jaren 70 maakte de wetenschapper Johan Galtung een studie naar de naar de berichtgevingen in een aantal Noorse dagbladen over de crises in Kongo (nu Zaire), Cuba en Cyprus in de jaren '60. Hij vond een aantal factoren die mede bepaalden of een gebeurtenis als nieuwswaardig wordt aangemerkt.

Een factor die een rol speelde was de 'tijdsspanne' die een gebeurtenis nodig had om 'betekenis' te krijgen. Het bleek dat de tijdsspanne heel kort moet zijn (liefst binnen een of twee dagen) om de kranten te halen. Daarnaast speelt, zoals we eerder al zagen, de 'schaal' en de omvang van de gebeurtenis een belangrijke rol. De gebeurtenis moet ook duidelijk en ongecompliceerd en onverwacht zijn. Een negatief verhaal is ook meer nieuwswaardig dan een positief verhaal. Slecht nieuws is blijkbaar goed nieuws. Verder bleek dat als een gebeurtenis eenmaal de krantenkoppen heeft gehaald de kans zeer groot is dat het ook voor een tijdje nieuws blijft, zelfs als de omvang ervan ondertussen al is afgenomen.

Gebeurtenissen en personen in rijke en machtige landen maakten ook meer kans om het nieuws te halen dan personen uit andere, armere landen. Tenslotte bleek dat journalisten de voorkeur hebben om meer te berichten over personen en groepen dan over bijvoorbeeld 'abstractere' politieke problemen. 'Human interest' verhalen zijn vandaag de dag nog steeds populair bij journalisten en lezers.

In EXTRA! nummer 10 zullen we nader onderzoeken waar al ons dagelijks nieuws vandaan komt. Waar zitten de grote persbureaus en nieuws agentschappen en wat voor nieuws produceren zij?


'De schepping van de wereld in het nieuws' - De 101 vertekeningen die elk 1 procent verschil maken - Jaap van Ginneken (1996)
Uitgeverij: Bohn Stafleu Van Loghum



Terug