Een blik in de zwarte spiegel van het verleden

Gevoelens van onhistorische nattigheid bij Viering van 400 jaar VOC

Door Martin Hulsing

De kranten hadden het er maar moeilijk mee. Was het nu een herdenking of een viering? Vierhonderd jaar geleden werd de VOC opgericht, de eerste multinational ter wereld en dat moest worden gevierd. "Even dreigde een politieke rel, maar uiteindelijk verliep de herdenking (...) zonder veel wanklanken." Het werd uiteindelijk een echte 'polderherdenking'. De Nederlandse media over de 'schaduwzijden' van die 'zwarte bladzijden' van het Hollandsch ondernemersschap in de Verre Oost.

"Over precies een jaar, op 20 maart 2002, vindt in aanwezigheid van koningin Beatrix in de Haagse Ridderzaal de 'nationale viering' plaats van 400 jaar VOC," zo berichtte de Volkskrant al een jaar geleden. Het was direct al duidelijk dat de 'Viering' op problemen zou kunnen stuiten, want zo staat verderop te lezen: "Maar markeert het ontstaan van de VOC niet ook het begin van een vaak agressieve vaderlandse expansie, later uitmondend in koloniale onderdrukking?" Op die vraag weet zo ondertussen iedereen wel het juiste antwoord. Probeer daar nog maar eens een leuk feestje van te maken.

Niet louter jubel
De voorzitter van de organiserende stichting 'Viering 400 jaar VOC', VVD-Tweede-Kamerlid E. Hessing, geeft op zorgvuldige wijze aan hoe er met dit soort vervelende tegenstrijdigheden moet worden omgesprongen: "De schaduwzijden van het VOC-verleden horen erbij. Al laten de donkere kanten zich lastig verenigen met het karakter van een viering, ze worden wel gewoon meegenomen." De viering is niet het probleem, die gaat gewoon door. In die zin leven we nog steeds in de glorieuze tijden van Jan Pieterszoon Coen, "daer can in Indien wat groots verricht worden". Het probleem voor de moderne cultuur-manager is hoe de 'schaduwzijde' en 'zwarte bladzijden' te verenigen zijn met de Viering.

De blauwdruk voor de juiste invalshoek wordt direct in hetzelfde Volkskrant-artikel gegeven: je neemt een voorstander (voorzitter Hessing) en plaatst daar tegenover een 'redelijke' tegenstander, in dit geval hoogleraar J. Breman die enkele woorden kwijt mag over het "wegmoffelen" van de slachtoffers en die zijn hoop uitspreekt dat "de viering niet ontaardt in jubel over wat Nederland vermocht." Deze tegenstelling moet, bij voorkeur in de laatste alinea, door middel van de Hegeliaanse synthese tot een goed einde worden gebracht. Historica E. Jacobs zegt een goede mix te zoeken "tussen de witte en zwarte bladzijden van de VOC-geschiedenis". Ze is de verantwoordelijke voor het Amsterdamse deel van de tentoonstelling in het Scheepvaartmuseum. Haar wijze woorden ter afsluiting: "Daar worden we allemaal beter van." Het enige dat nog rest is een pakkende titel: "Niet louter jubel bij 400 jaar VOC 1. En klaar is kees.

Herdenking of Viering
Door middel van de bovenstaande blauwdruk kwamen de meeste artikelen tot stand. Toch was het niet voor iedere journalist even eenvoudig om met de inherente tegenstellingen van deze "feestelijke herdenking" om te gaan en allerlei voor de handliggende 'politiek-correcte' relativering te vermijden. Dit kwam al duidelijk naar voren in de diverse krantenkoppen rond 20 maart, de dag dat in de Haagse Ridderzaal het startschot wordt gegeven voor de officiële 'Viering 400 jaar VOC':


Herdenking geen feest (Algemeen Dagblad)
Krampachtig feestje rond VOC (Algemeen Dagblad)
Bezinning en viering eeuwenoude multinational (Trouw)
Vierhonderd jaar VOC: meer polonaise dan introspectie (Volkskrant)
Herdenking VOC is Indonesiërs wat al te feestelijk (Volkskrant)
Uitzuiger en grondlegger van de Archipel (Volkskrant)
Indonesië wijst VOC-jubileum af (Volkskrant)
Molukkers en Indonesiërs even samen tegen de VOC (Trouw)
'Polderherdenking' van 400 jaar VOC (NRC)
400 jaar VOC - viering met een bijsmaakje (NRC)

Dat was ongeveer de toon van de meeste artikelen in de afgelopen weken. Er was geen journalist die het voor het organiserend comité volmondig opnam, noch één die het comité duidelijk voor 't hoofd durfde te stoten. De enige uitzondering op deze regel was Jan Blokker die zijn eigen krant een veeg uit de pan geeft wegens de "gevoelens van onhistorische nattigheid". De Volkskrant had in het hoofdcommentaar een paar dagen tevoren haar zorg geuit over een al te "uitbundige viering" van de 400 jaar VOC. "Na de uitschakeling voor de eindronde van het WK voetbal wordt, zo lijkt het, elke legitimatie voor vlagvertoon dankbaar aangegrepen."2 Volgens Blokker is de "mallotige vrees voor een herdenking, of erger nog een viering, die vier eeuwen na dato wel eens een politieke incorrecte indruk zou kunnen maken," volledig ongegrond. Op de "Haagse plechtigheid" - 'Viering 400 jaar VOC' in de Ridderzaal - was er geen enkele sprake van "uitbundigheid", noch bij de verschillende tentoonstellingen. Het enige dat van belang is, is de "historische werkelijkheid". Als we door "onszelf, van her en der een commentaarschrijvende cultuurrelativist, of van een waakzame actiegroep tot meer gevoelens worden verplicht" dan zal het ons "des te slechter" afgaan.(3)

Indonesië weigert
Een van de hobbels die moest worden genomen is de weigering van Indonesië om deel te nemen aan de feestelijkheden. In sommige artikelen wordt er op behendige wijze omheen gelaveerd. Er "dreigde even een oprisping (…) maar daar was een elegante oplossing voor gevonden."(4) De meeste artikelen gaan echter wat dieper in op de achtergronden van zelfgekozen Indonesische afwezigheid. In een aantal commentaren wordt zelfs het organiserend comité (5) of de Nederlandse regering op de vingers getikt (6) wegens gebrek aan historisch besef.

Als enige was er door de NRC twee weken eerder in een thema-bijlage uitgebreid aandacht besteed aan de VOC.(7) Een gebrek aan historisch besef kan de NRC niet worden verweten, maar het redactioneel dat dieper op deze kwestie inging, stemt tot nadenken:

"Verbonden met de handel in specerijen waren roof, moord, onderdrukking, oorlog, wreedheid jegens inheemse bevolkingen en onverschilligheid jegens het eigen personeel op de schepen. Uit de vroege handelsposten van de VOC kwam de latere territoriale onderwerping van de Indische archipel voort.
De Indonesische regering heeft te kennen gegeven morgen niet bij de officiële herdenking van de VOC-oprichting aanwezig te willen zijn. Dat is jammer, want ook voor Indonesië heeft de VOC veel betekend."(8)

Zelfs na tien keer herlezen.

Nostalgie en wetenschap
In vrijwel alle artikelen wordt aandacht besteed aan de 'schaduwzijde', veelal gepaard gaande met uitspraken over het geven van een evenwichtig beeld. De gangbare zienswijze onder de moderne historici wordt als volgt samengevat door historica Els Locher-Scholten: "We hebben op de wingewesten geparasiteerd". Geschrokken van haar eigen woorden voegt ze er direct aan toe, "Welbeschouwd is dat een marxistisch standpunt."(9) Voor nostalgie is nauwelijks plaats, er wordt daarvoor te veel ruimte gegeven aan woorden als "plundering", "slavernij" en "wreedheden", die nogal de neiging hebben door te galmen. Alleen voorzitter Hessing is een onverbeterlijke romanticus: "Ik raak enthousiast als ik de synergie tussen buitenlands en economisch beleid zichtbaar kan maken. De VOC is daarvan een voorbeeld bij uitstek. Wereldwijde oriëntatie, innovatie, vakmanschap en ondernemerschap zijn trefwoorden die je in een rechte lijn vanuit het verleden kunt doortrekken naar het heden en de toekomst."(10)

Eigenlijk is de oprechte nostalgie alleen te vinden in de toeristische industrie. Replica's van de schepen Amsterdam en Batavia trekken veel bekijks en de ANWB verspreidt gidsjes met lokale VOC-routes. En bij de genodigden in de Haagse Ridderzaal - ministers, Kamerleden, ambassadeurs van landen waarmee de VOC handel dreef en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven - een "dwarsdoorsnede" van de Nederlandse samenleving, aldus woordvoerder Rolf de Wit van de NOS. "Alleen zonder dat u en ik daarbij zijn".(11)

De moderne multinational en het verleden
Maar er klinken nog wat stemmen, "Tien demonstranten voor de Nederlandse ambassade en een eenzaam, venijnig artikel in de krant Republika," schrijft de Volkskrant, "De periode van de VOC is de slechtste periode geweest in onze geschiedenis. Indonesië was het slagveld waarop naties als Nederland, Spanje en Portugal hun oorlogen uitvochten. Nederland heeft ooit excuses geëist van de Japanse keizer, voor wat Japan in de Tweede Wereldoorlog Nederlanders in Indonesië heeft aangedaan. Het zou misschien goed zijn als Nederland nu zelf eens zijn excuses zou maken aan Indonesië."(12)

Het unieke aan de VOC is dat er voor het eerst in de menselijke geschiedenis een instituut werd gecreëerd, waarin alle normen en waarden, iedere menselijkheid in principe ondergeschikt werd gemaakt aan de winst op investeringen. "Een nieuwe ondernemingsvorm in de internationale handel," zoals professor Blussé het onder woorden bracht in zijn feestrede in de Haagse Ridderzaal, "een model dat gestalte zou geven aan het juridische concept dat tegenwoordig in de gedaante van de Naamloze Vennootschap nog steeds van fundamentele betekenis is voor het functioneren van de moderne economie." Als "eerste multinational" in de wereld, dan wel als "voorloper van een moderne kapitalistische onderneming en een vroege vorm van publiek-privaat partnerschap" wordt de VOC alom geprezen. Nu 400 jaar geleden op 20 maart 1602 verkreeg de VOC "het alleenrecht op de handel met Azië", tevens kreeg de Compagnie "verregaande militaire, juridische en diplomatieke bevoegdheden om oorlogen te voeren, verdragen te sluiten en handelsposten te openen."(13) Het klinkt ideaal allemaal.

Hoe kon er toch ooit uit zoveel fraais, zo verschrikkelijk veel slechts voortkomen?

1 Volkskrant, 20 maart 2001, "Niet louter jubel bij 400 jaar VOC", Remco Meijer.
2 Volkskrant, 19 maart 2002, "Onder VOC-vlag", redactioneel.
(3) Volkskrant, 22 maart 2002, "Holding met eigen leger: het monopolie van de VOC was schier onbegrensd", Jan Blokker.
(4) NRC, 21 maart 2002, "Polderherdenking van 400 jaar VOC", Japke-D Bouma.
(5) NRC, 19 maart 2002, "400 jaar VOC - viering met een bijsmaakje", Opinie, Kees Zandvliet
(6) AD, 19 maart 2002, "herdenking geen feest", redactioneel.
(7) NRC, 2 maart 2002, "Thema 400 jaar VOC".
(8) NRC, 19 maart 2002, "VOC", redactioneel.
(9) Volkskrant, 20 maart 2002, "Vierhonderd jaar VOC: meer polonaise dan introspectie", Sander van Walsum.
(10) Volkskrant 14 februari 2002, "Blijven steken in de sfeer van tempo doeloe", Haro Hielkema.
(11) NRC, 19 maart 2002, "Ridderzaal in teken van VOC", TV Vooraf.
(12) Volkskrant, 21 maart 2002, "Herdenking VOC is Indonesiërs wat al te feestelijk"
(13) NRC, 19 maart 2002, "VOC", redactioneel.





Terug