Een 'patentje oorlog'

Door Patrick Pubben

EXTRA! 2 november 2001 Amerika wapent zich tegen miltvuur door op grote schaal voorraden Cipro aan te leggen. Cipro van de Duitse firma Bayer is het enige in de VS officieel toegelaten antibioticum tegen miltvuur.Alle Nederlandse kranten besteedden de afgelopen weken aandacht aan de vraag of de VS het patent op dit middel zouden doorbreken om het middel in royale mate en tegen een lage prijs beschikbaar te hebben. Talloze Amerikanen hebben na de eerste bekende gevallen van besmetting Cipropillen gehamsterd waardoor deze nu in veel apotheken niet eens meer te koop zijn. Artsen maken zich hier zorgen over gezien het feit dat zij deze pillen ook bij andere infecties voorschrijven. Voor de particuliere aanschaf betaalt de consument circa $4,60 per pil.

Senator Charles E. Schumer (1) maakt zich druk omdat de Amerikaanse regering het risico zou lopen dat die ene producent, die tot eind 2003 patent heeft op Cipro, niet aan de vraag zou kunnen voldoen. De regering heeft momenteel genoeg Cipro om ongeveer 2 miljoen mensen een behandeling tegen anthrax te geven. "Als we het aantal producenten van Cipro verhogen, is de kans groter dat we voldoende voorraad hebben als we het nodig hebben," zei Schumer, dit zou een belangrijke bijdrage leveren om de bevolking gerust te stellen en haar er misschien van te weerhouden om nu zelf grote voorraden aan te leggen. Hij pleitte er voor om het patent van Bayer te doorbreken, waar een regering volgens het Amerikaanse wetboek in noodgevallen het recht toe heeft, omdat daardoor voor hetzelfde bedrag een groter aantal pillen gekocht zou kunnen worden en men ook kon garanderen dat de medicijnen er waren als de nood aan de man zou komen.

De kans dat Bayer zou gaan klagen, is te verwaarlozen omdat het bedrijf toch al veel van zijn reputatie heeft ingeboet. In augustus nam Bayer namelijk het cholesterolverlagende middel Lipobay van de markt omdat de verdenking bestaat dat het in combinatie met een ander geneesmiddel tot de dood kan leiden. 52 personen die Lipobay gebruikten, zijn gestorven en als het onderzoek hiernaar inderdaad uitwijst dat Bayer hier schuldig aan is, krijgt het bedrijf in de VS te maken met een miljardenclaim.

Consequentie

Talloze bedrijven in Amerika en India hebben aangeboden om de Amerikaanse regering gratis of voor een fractie van het bedrag dat Bayer vraagt, zo veel pillen ter beschikking te stellen als nodig zou zijn. Canada zou het patent van Bayer inmiddels geschonden hebben, zoals NRC op 20 oktober berichtte, omdat het vermoedde dat Bayer niet aan de vraag kan voldoen. 2 dagen later is dit bericht echter alweer gedeeltelijk achterhaald. Bayer en de Canadese regering hebben de eerdere bestelling bij een andere producent onderling geregeld en zijn overeengekomen dat Bayer op verzoek binnen 48 uur een miljoen pillen levert tegen een prijs van $1,30. In ruil daarvoor belooft de regering dat het de octrooirechten van Bayer zal respecteren totdat deze aflopen. (2) Het Algemeen Dagblad noteert weliswaar zelfs op 24 oktober nog dat Canada het patent heeft doorbroken maar dit is dus slechts een halve waarheid.

Ook de VS besluiten ondanks de enorme kosten (geschat op minimaal $1,4 miljard als minister Thompsons' doel wordt nagestreefd) niet in te gaan op de aantrekkelijke aanbiedingen uit binnen- en buitenland en sluiten een deal met Bayer voor 300 miljoen pillen. De eerste 100 miljoen zouden $0,95 per stuk kosten, de rest 'nog maar' $0,75. Je zou kunnen zeggen dat de Amerikanen consequent zijn in het vasthouden aan patentrechten, ook in tijden van crisis. Je kunt echter evengoed stellen dat ze een prijs hebben afgedwongen die ver onder de normale verkoopprijs van Bayer ligt. De gretigheid waarmee Amerikaanse farmaconcerns insprongen op de behoefte aan middelen tegen miltvuur en hoe ze daarbij patentrechten aan hun laars lapten, geeft op zijn minst te denken over de consequentie in deze zaak.

Toplobby

In juni van dit jaar lagen de VS dwars bij een WTO-top over patenten op medicijnen (Volkskrant, 21 juni 2001). Een groep van vijftig ontwikkelingslanden drong er op aan dat zij vrijelijk wilden beslissen over hun gezondheidsbeleid en dat zij voor bepaalde ziektes generieke medicijnen wilden kunnen kopen als de toestand in hun land dat vereiste. Het gaat hier met name om aidsremmers of middelen tegen typische tropische ziektes als malaria waar jaarlijks honderdduizenden mensen aan sterven omdat de medicamenten onder Westerse patentrechten vallen en daarmee voor arme landen onbetaalbaar zijn. Volgens de Volkskrant betreft het enkel de VS die zich verzetten tegen opheffing van bepaalde patenten. NRC laat echter zowel op 23 juli als op 20 oktober weten dat 'farmaceutische bedrijven en westerse overheden' dan wel 'de G8, onder druk van de Amerikaanse president Bush' vast willen houden aan het intellectuele eigendomsrecht op medicijnen.

In dit licht dient ook de recente beslissing van de regering Bush over Cipro te worden gezien. In november is er een nieuwe WTO-top in Qatar waar een uitspraak gedaan zou gaan worden over de eis van de vijftig derdewereldlanden omtrent het kunnen schenden van patentrechten in noodsituaties. Momenteel worden ze nog geconfronteerd met economische sancties, rechtszaken en klachten bij de WTO. Het afgelopen jaar baarde weliswaar een rechtszaak in Zuid-Afrika veel opzien en werd de indruk gewekt dat aidsremmers in Zuid-Afrika thans voor een habbekrats te koop zijn, maar dit is feitelijk onjuist. Aidsbehandelingen in Zuid-Afrika zijn volgens Artsen zonder Grenzen nog steeds veel te duur voor het gros van de Zuid-Afrikanen en er worden geen patentrechten geschonden maar medicijnen gekocht tegen lagere prijzen van degenen die het patent hebben. Dat is nogal een verschil. Arme landen maken dus nog steeds geen gebruik van vrijheden die de WTO op zich wel biedt, ze dreigen er slechts mee maar worden telkens teruggefloten door de grote jongens.
De NRC van 26 oktober biedt een woordvoerder van Nefarma, de brancheorganisatie van in Nederland gevestigde medicijnproducenten, de gelegenheid om te zeggen dat de 'hoge prijzen van medicijnen niet de belangrijkste drempel zijn die de bestrijding van aids frustreren. "Het ontbreken van infrastructuur, een distributiesysteem en voldoende verpleegkundigen zijn veel belangrijker." Als bewijs daarvoor geeft hij aan dat ondanks de 'juridische overwinning van de Zuid-Afrikaanse regering en lagere prijzen aidsremmers daar nog steeds nauwelijks beschikbaar zijn.' Maar wat als die prijzen toch nog steeds veel te hoog liggen? Navraag bij Elise Kamphuis, in hetzelfde artikel in NRC geciteerd als coördinatrice bij een onderzoek naar octrooirechten aan de universiteit van Groningen, leert dat bijvoorbeeld in Brazilië de infrastructuur pas goed op gang kwam nadat de prijzen van bepaalde medicijnen waren verlaagd en voor brede lagen van de bevolking bereikbaar werden.

Oninteressante landen

Wel onderstreept zij in het interview met NRC dat octrooibescherming 'investeringen in research en development' ondersteunt, wat Paul Brons, sprekend namens Organon, het belangrijkste Nederlandse farmaciebedrijf, in krachtiger bewoordingen ook beweerde. NRC lijkt wel patent te hebben op de enerzijds-anderzijds-journalistiek die de schijn van objectiviteit wekt maar die veel effectiever zou zijn wanneer men meer zou navragen en argumenten tegen elkaar zou afwegen. Elise Kamphuis vindt bijvoorbeeld dat octrooien niet zouden moeten gelden voor typische tropische ziekten. "Deze landen zijn voor de farma niet interessant, vanwege gebrek aan koopkracht," schrijft ze aan Extra!. Ook weet ze te melden dat westerse overheden volgens het Human Development Report uit 2001 van de VN voor 40% bijdragen aan het ontwikkelen van nieuwe farmaceutische producten. Een groot gedeelte van het onderzoeksbudget is dus belastinggeld dat na het onderzoek wordt omgezet in patenten van farmaceutische bedrijven. Van de 1223 geneesmiddelen die tussen 1975 en 1996 op de markt kwamen, waren er slechts 13 ontwikkeld om tropische ziektes te behandelen, en daarvan waren er maar 4 het directe resultaat van research van farmaceutische bedrijven' staat in het rapport te lezen.

Een voorbeeld van een uit overheidsgeld voortgekomen medicijn is ddl, belangrijk bij de behandeling van aids-patiënten. Het middel werd in de jaren '70 door het National Institute of Health (NIH) in de VS ontwikkeld. Later werd het patent gratis overgedragen aan het bedrijf Bristol Myers-Squibb dat de clausule dat het voor een lage prijs op de markt moest worden gebracht, naast zich neerlegde. Artsen zonder Grenzen riep het NIH herhaaldelijk op deze lage prijs af te dwingen, maar zonder succes. In 2000 spande onder andere AzG (3) een rechtszaak aan tegen het bedrijf en de Thaise regering om een miljoen Thaise patiënten te mogen behandelen met een betaalbaar generiek middel. Deze zaak werd gewonnen maar vaak genoeg worden zulke rechtszaken niet eens gevoerd, vanwege dreigingen met economische sancties.

In een artikel in de Süddeutsche Zeitung (26-10-2001) wordt het 'octrooi is goed voor onderzoek' argument van de nodige vraagtekens voorzien. "Tot medio vorige eeuw lieten de industrielanden zelf geen patentbescherming toe op medicijnen, om het onderzoek niet te belemmeren. Duitsland voerde het in 1968 in, Italië en Zweden in 1978," zegt Christiane Fischer van de Buko-Pharmakampagne in Bielefeld, een organisatie die sinds 20 jaar de werkzaamheden van de farmaceutische industrie volgt. Bovendien verdwijnt een groot deel van het onderzoeksbudget in kosten voor marketing, adviseurs en gesponsorde congressen, voegt ze er aan toe. Kamphuis bevestigt dat de jaarbalansen van farmabedrijven ondoorzichtig zijn als het gaat om wat precies wordt bedoeld met Research & Development, "de post R & D wordt niet nader gespecificeerd."

Vervelende bijwerkingen

Voor hun marktaandeel hoeven de farmaceutische bedrijven niet echt bang te zijn: van de $400 miljard die ze volgend jaar hopen om te zetten staan $270 miljard gepland voor de VS en Europa. Naar Afrika, het continent dat het zwaarste wordt getroffen door hoge medicijnprijzen, gaat voor $5,3 miljard aan medicijnen. Dat is 1,3% van de totale omzet. "Er wordt meer geld uitgegeven om onderzoek te doen naar een behandeling tegen haaruitval dan voor alle tropische ziektes samen" citeert de Süddeutsche Zeitung Sunday-Times journalist Adrian Anthony Gill. Slaapziekte moet thans worden bestreden met een verouderd middel uit de jaren '60 met allerlei vervelende bijwerkingen terwijl er een nieuwer en beter middel is. Het is alleen niet meer beschikbaar aangezien producent Hoechst Marion Roussel zijn product van de markt heeft gehaald omdat er niet genoeg aan werd verdiend. Iemand anders mag het niet aanbieden want de patentrechten blijven voorlopig wél bij Hoechst.

Van de andere kant gooit Bayer op 1 november een reeds gesloten fabriek voor de productie van Cipro weer open omdat er ondanks de lagere prijs wel degelijk goed aan verdiend gaat worden. We zijn benieuwd of de Amerikaanse afgevaardigde, die in november in Qatar de farmakwestie tegen de vijftig derdewereldlanden zal aanvoeren, gaat beweren dat zelfs zijn eigen land zich in noodsituaties houdt aan de geldende patenten. Mark Weisbrot van het Centrum voor Economisch en Politiek Onderzoek in Washington stelt dat het in dit kader pas begrijpelijk wordt waarom de VS de volksgezondheid in eigen land op het spel zet. (5) "VS leiden nu zelf onder duur medicijn" schrijft de Volkskrant op 20 oktober. De VS kunnen zich dit beetje extra financiële leed bij alle andere gebeurtenissen wel permitteren, in tegenstelling tot ontwikkelingslanden.

Wat we uit deze gang van zaken al kunnen concluderen, is dat de lobby van de VS met de farmaconcerns in hun nek in Qatar zeer sterk zal zijn. En het is nog maar de vraag of de VS zich gebonden zal voelen aan patentrechten als miltvuur inderdaad op grote schaal zal uitbreken, zoals dat thans bijvoorbeeld met Aids in Afrika het geval is.


---------------------------------------------
(1) www.senate.gov/~schumer
(2) www.hc-sc.gc.ca/english/archives/releases/2001/2001_112e.htm
(3) www.msf.be/nl/terrein/landen/azie/top
(4) www.inzet.nl/bladen/inzet47/olson.html
(5) www.zmag.org, Mark Weisbrot: Protecting Pharmaceuticals



Terug